با سلام - محضر استاد عزیز و ارجمند جناب آقای دکتر اطهری موارد مربوط به نقد و بررسی جنبش
فتح اله گولن به شرح ذیل خدمت حضرتعالی ارسال می گردد.
با تقدیم احترام- عزیزخانی دانشجوی ترم دوم کارشناسی ارشد علوم سیاسی
اندیشه اسلام خواهی در قرن بیستم دستخوش تحولی بنیادین شد هر چند که صاحب نظران
در امور جنبش ها و تفکر سیاسی اسلام در زمینه مثبت و منفی بودن جنبش تغییری اختلاف
نظر دارند اما در اینکه ساخت اندیشه اسلامی در دنیای اسلام تحول یافته اجماع نظر وجود
دارد البته این اجماع نظرها در خلا صورت نگرفت بلکه بشدت متاثر از تحولات اجتماعی و
سیاسی در سطح ملی منطقه ای و بین المللی بوده است ، همچنانکه تحولات سریع و دامنه دار
قرن بیستم چهاره جهان را دگرگون نمود تفکر و جنبش های اسلامی را نیز متاصر می کرد به
عنوان مثال جنگ جهانی اول به فروپاشی امپراطوری عثمانی و در نتیجه شکل گیری ساختار
بین المللی جدید انجامید امپراطوری عثمانی را با یک بحران فکری و سیاسی عمیق روبرو
ساخت و سخت به این اندیشه فرو برد . حال که امپراطوری عثمانی از بین رفته است چه باید
کرد ؟ چه الگوی سیاسی با چه مبانی فکری و نظری باید جایگزین آن بشود؟ اینجاست که در
جامعه ترکیه به ویژه پس از به قدرت رسیدن حزب رفاه ، حزب عدالت و توسعه روشن فکران
مسلمان مباحث عمره ای را مطرح نمایند که یکی از این مکاتبت فکری که در چارچوب جنبش
اسلام گرایی ترکی به رهبری فتح اله گولن مطرح است که او و پیروان وی کوشیده اند جنبش
سیاسی ،نه البته مبتنی بر طرفداری از مدرنیسم ،ناسینالیسم ترکی ، تساهل و دموکراسی
بدون قربانی کردن احکام مذهبی برپا کنند و امروزه ساختار و فلسفه این جنبش و رهبر آن از
بسیاری گروه ها و نهاد های آموزشی تجلی یافته است در تدوین و انشای مقاله در مقدمه ،
گویی خواننده رمان سیاسی را مورد مطالعه قرار میدهد که زندگی سیاسی جوان مردی ها و
رشادت های یک تازه وارد سیاسی را که با تلاش بی وقفه بالاخره در صدر به هدف رسیدنش
میباشد.
2
این مقاله برای کسانی که تاریخ سیاسی ترکیه و مردانی از جنبش سیاسی که در این وادی
قدم برداشته به خصوص در یک دهه اخیر برای ایشان بسیار جالب بوده است و جلب توجه می
نماید و می تواند مفید واقع گردد البته نبایدفراموش کرد که در قسمت اول به طور خلاصه
گذشته و زندگی فتح اله گولن قبل از ورودش به سیاست شرح داده شده است و کسی که هیچ
گونه هم اگر شناختی از وی نداشته باشد و فقط امروز او را بشناسد تصور میکند که او جزء
سیاست به کار دیگری نپرداخته است.
در مقاله از علاقمندی و وابستگی عمیق گولن و خانواده اش به دین انسان ساز و تابناک اسلام
و علاقه عمیق اوبه پیامبر گرامی اسلام حضرت محمد )ص( و اصحاب آن حضرت پرداخته است
که این می تواند ویژگی بسیار مهم برای فتح اله گولن در راستای در کنار هم قرار گرفتن
دیانت و سیاست در اندیشه سیاسی و دینی وی قلمداد کردند. در ارائه مقاله نیز گولن به اتهام
فعالیت های مذهبی مخفی نظیر برپایی اردوگاه های تابستانی برای ترویج ایده ها و اندیشه
های اسلامی دستگیر و زندانی میشود که خود این موضوع نیز صحه بر اقدامات و فعالیت های
مذهبی فتح اله گولن به عنوان یک فرد سیاسی دلالت دارد در بخش دیگری از مقاله عنوان
گردیده است فتح اله گولن در زمان نخست وزیری اوزال از حمایت دولت برخوردار شود که
این مطلب نیز از نفوذ و تاثیر گذاری و اندیشه سیاسی مذهبی بالای فتح اله گولن در واقع
سرچشمه می گیرد از جمله نقاط قوت دیگر مقاله اشنایی گولن هم با منابع سنتی اسلامی و
هم با فلسفه غربی میباشد همین امر موجب شده است که کتاب های فتح اله گولن جزء کتاب
های پر فروش ترکیه محسوب گردد همانطور استاد عزیز و ارجمند نیز در تدوین مقاله عنوان
فرموده اند عمدتا اندیشه های سیاسی از یک دستگاه فلسفی بر می خیزد ضعف اندیش ههای
سیاسی در ترکیه این است که این اندیشه ها عمدتا فاقد دستگاه فلسفی بوده اند و نوشته
های گولن نیز که به عنوان یک اندیشمند سیاسی مطرح است از این ضعف رنج میبرد به این
ترتیب وی با استفاده از دستگاه فلسفی غرب سعی میکند اندیشه خود را البته پارادایم
اندیشگی خود را بر آشتی سنت و مدرنیته بنا نماید.
3
البته فرق اندیشه های سیاسی موجود در غرب با اندیشه های سیاسی گولن کاملا تفاوت دارد ،
هر چند که ترکیه سعی دارد خود را غربی تعریف نماید که خود این امر نیز در اندیشه
متفکران سیاسی ترکیه نیز تاثیر گذار بوده است که گولن نیز در واقع با نگرش یک اندیشه
های سیاسی غربی محک بزند.
پرداختن گولن با روش علمی جهت تحلیل مسائل سیاسی البته از ویژگی های بارز آن است
چنان چه در بخضی از مقاله اماده است که گولن قوانین و احکام اسلام را مربوط به زندگی
شخصی انسان ها دانسته است و فقط بخش کوچکی از ان ها به حکومت و کشور ها مرتبط می
شود این درحالی است که تمام احکام دینی ارتباط تنگاتنگی با سیاست دارد و اجرای احکام
دینی برای رسیدن انسان ها به سوی کمالات واقعی و سعادت ابدی تعریف شده است و نمی
تواند دین را امر شخصی و فردی معرفی نمود . این موضوع یعنی قوانین و احکام اسلامی را
درباره زندگی شخصی دانستن و مذهب را موضوعی شخصی معرفی کردن از طرف گولن اورا
اندکی از مسیر در جهت دین و مذهب حرکت کردند ممکن است دور نماید .
در بخضی دیگری از مقاله از سوی گولن برخی از رژیم های مختلفی نظیر عربستان سعودی
انتقاد گردیده است و آن به واسطه غیر دموکراتیک بودن رژیم های مربوط به ان ها است چرا
که گولن معتقد است جهت اجرای سیاست های کشور ها بهترین رژیم ، رژیم دموکراتیک از
نوع شکل حکومتی است.
از طرفی نگرانی گولن نیز کاملا منطقی به نظر میرسد ، چرا که او معتقد است رژیم های غیر
دموکراتیک مانع اظهار نظر دیگر عقاید در حکومت ها میشود با این حال گولن نقش دولت را
در حفظ ثبات و پایداری حکومت بسیار ارزنده توصیف می نماید طرفدارانی بین 200 هزار تا 4
میلیون نفری نفری گولن در مقاله آن هم از طیف و اقشار گوناگون علمی و دانشگاهی و اقشار
تاثیر گذار دیگر به ویژه جوانان ترکیه توانسته است نفش گولن و تاثیر پذیری جامعه
دانشگاهی و علمی ترکیه را از جنبش گولن نمایان کند و همین امر موجب گسترش مراکز
انتشاراتی از جهت معرفی هر چه بیشتر جنبش گولن نیز کمک شایان و قابل توجهی نماید
4
از طرفی گولن از جناح راست طیف سیاسی ترکیه همانطور که در مقاله نیز عنوان گردیده
است اعتبار قابل توجهی دارد و همین امر گفتگو ، دیالوگ ، بحث و تبادل نظر و قدرت برقراری
ارتباط و اندیشه رای گولن با رهبران سیاسی ترکیه اعم از رییس جمهور ، نخست وزیر و
رهبران سیاسی از احزاب و بازرگانان مهم و سرشناس جنبش فتح اله گولن را حتی در میان
چپ ها نیز دارای داشتن گوشه شنوایی نماید در بخشی از مقاله در خصوص روابط جنبش
گولن با ارتش ترکیه اشاره شده است و از مراقبت گولن در زمینه ی ایجاد و حفظ روابط حسنه
با ارتش و عدم خصومت وی با ارتش بیان شده است که این امر نیز از نقاط قوت جنبش گولن
می باشد و مقاله با قاطعیت و استدلال خوب در این زمینه پرداخته است زیرا در ترکیه محاظ
کاران ارتش را بالاتر از دیگر نهاد های دولی رو نزد گولن نیز به این واقعیت به درستی پی برده
است از دیگر ویژگی های مقاله که در راستای عدم تمایل به حزب گرایی و گروه و جناح گرایی
بدان پرداخته شده است این است که جنبش گولن نیز هیچ تمایلی به حزب سیاسی تبدیل
شدن ندارد و برعکس گولن سعی نموده است همچنان سنت های قوی مذهبی را در جهت
پرداختن به نیاز های معنوی ، آموزش گروه های مختلف مردم و از سوی دیگر کمک به
برقراری ثبات در مواقع بحرانی در ترکیه کمک نماید این موضوع میتواند جنبش گولن را از
آسیب های مربوط به احزاب سیاسی و جناح بندی ها و تهدیداتی که ناشی از فعالیت احزاب
سیاسی ممکن است گریبانگیر یک جنبش یا یک حرکت سیاسی بشود مصون بدارد.
پیشنهادات:
1.تدوین این گونه مقالات که در جهت اولا شناساندن افراد و تفکرات، اندیشه های سیاسی و
اجتماعی آن ها تدوین و ارائه میگردد بسیار ضرروری و قابل استفاده می باشد
2. پیشنهاد می گردد کارشناسان و کارشناسان ارشد یک کشور که در زمینه یک یا چند
کشور تحقیقات و پژوهش هایی که انجام میدهند جهت بحث و تبادل نظر و ارائه دیدگاه های
خود در راستای کاربردی نمودن نظرات و تحلیل های خود جهت استفاده عمومی مجمع یا
کمیته یا هر عنوان دیگر که بتواند کارشناسان مسائل مختلف کشور هارا دوره هم جمع نماید
تشکیل دهند.
5
3 . در ارائه و تدوین مقاله مربوط به جنبش فتح اله گولن از عدم وابستگی گولن به هیچ حزب
سیاسی سخن گفته شده است که این خود بزرگترین امتیاز این جنبش محسوب چرا که اکثر
احزاب و وابستگان به آن در طی زمان و جریانات و تغییر تحولات ممکن است نتواند به ارائه
دیدگاه ها و نظرات خود بپردازد پرداختن به مسائل و موضوعات و مباحث پیرامون مربوط به
کشور های همسایه و تحلیل مسائل سیاسی اقتصادی اجتماعی و فرهنگی از امتیازات ویژه
یک تحلیل گر مسائل کشور ها به ویژه کشور های همسایه می باشد و این امر موجب آشنایی
بیشتر و تحقیق و پزوهش توسط خوانندگان خواهد بود
5.شناساندن و تحقیق و پژوهش و بیان ددیگاه های یک جنبش بسیار مهم است چه بسا
ممکن است ان جنبش در پیشبرد اهداف خود موفق نباشد مهم این است که در تدوین این
مقاله به زیبایی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است.
نقد جدایی دین از سیاست از دیدگاه گولن
پرداختن گولن با روش علمی جهت تحلیل مسائل سیاسی البته از ویژگی های بارز آن است
چنان چه در بخضی از مقاله اماده است که گولن قوانین و احکام اسلام را مربوط به زندگی
شخصی انسان ها دانسته است و فقط بخش کوچکی از ان ها به حکومت و کشور ها مرتبط می
شود این درحالی است که تمام احکام دینی ارتباط تنگاتنگی با سیاست دارد و اجرای احکام
دینی برای رسیدن انسان ها به سوی کمالات واقعی و سعادت ابدی تعریف شده است و نمی
تواند دین را امر شخصی و فردی معرفی نمود . این موضوع یعنی قوانین و احکام اسلامی را
درباره زندگی شخصی دانستن و مذهب را موضوعی شخصی معرفی کردن از طرف گولن اورا
اندکی از مسیر در جهت دین و مذهب حرکت کردند ممکن است دور نماید .
رابطه دین و سیاست از نگاه قرآن کریم
جامعیت قرآن کریم از جمله ویژگیهای قرآن است که مورد قبول همگان است. در قرآن کریم
از مباحث و موضوعات مختلفی بحث شده است که نشان از گستردگی و عمق والای معارف آن
است. یکی از مباحثی که در قرآن کریم به آن اهمیت خاصی داده شده مباحث سیاسی است.
6
مسأله مهم و اساسی ارتباط دین و سیاست را می توان در معارف قرآن کریم به وضوح دریافت.
از آن طرف، در مباحث سیاست با توجه به اتقان مباحث سیاسی قرآن، استفاده های فراوانی از
قرآن می شود. مباحثی مانند ضرورت تشکیل دولت و حکومت، روابط بین الملل، شورا و
مشورت نظام سیاسی و مفاهیم مختلف سیاسی و ... ضرورت تشکیل دولت و حکومت
از منظر قرآن کریم، دولت امری است که در ذات دیانت نهفته است. از دیدگاه قرآن کریم به
سه دلیل حکومت برای مردم ضرورت دارد: 1 . در داستان بنی اسرائیل می خوانیم، هنگامی که
بر اثر هرج و مرج داخلی و نداشتن حاکمیت قوی و لایق، گرفتار ضعف و فتور و شکست
شدند، و دشمنان بر آنان مسلط گشتند... 2 . شکست لشکر جالوت در برابر بنی اسرائیل: اگر
حکومت مقتدر و نیرومندی نباشد و جلوی سرکشان را نگیرد، زمین پر از فساد می شود... 3 .
جهاد در یک تشکیلات منظم سیاسی و اجتماعی و اقتصادی... که از جمله ضروریات حکومت
اسلامی است. در رابطه با اهداف حکومت اسلامی نیز آیات و روایات زیادی وارد شده است که
از جمله به آیه 21 و 56 از سوره یوسف و آیه 84 از سوره کهف، آیه 55 از سوره نور، آیه 26 از
سوره ص، آیه 58 از سوره نساء می توان اشاره کرد. در مورد انواع حکومت هم می توان به
حکومت های خودکامه و استبدادی و حکومت دموکراسی و حکومت الهی اشاره کرد که قرآن
کریم حکومت های غیرالهی را نقد و رد می کند
حضرت آیت الله مکارم شیرازی می فرمایند: بعثت انبیاء برای اقامه قسط و عدل است )سوره
حدید، آیه 25 (. دین برای گسستن زنجیره های اسارت انسان و تأمین آزادی بشر است. )سوره
اعراف، 157 و پایان دادن به » ظالمان و ستمگران « (. دین برای نجات مستضعفان از چنگال
دوره سلطه آنها است؛ بدیهی است این هدفهای بزرگ بدون تشکیل حکومت امکان پذیر
نیست. و اگر دین از سیاست جدا شود بازوی اجرائی خود را به کلی از دست می دهد و اگر
سیاست از دین جدا گردد، مبدل به یک عنصر مخرّب در مسیر منافع خودکامگی می شود
شهید مطهری نیز می فرماید: همبستگی دین و سیاست را باید به مردم تفهیم کرد. سید
جمال فکر جدایی دین از سیاست را به کلی محکوم کرد که اسلام دین سیاست است . اسلام
دین اجتماع است.یکی از آیاتی که می توان برای تشکیل حکومت و دولت به آن استناد کرد
7
آیه 25 وهَبْ لی « : سوره ص می باشد. در این آیه از قول حضرت سلیمان چنین آمده است
یعنی خدایا حکومتی به من عطا کن. یکی از نویسندگان بعد از بیان داستان حضرت » مُلْکاً
یکی از نکاتی که ذکر می کنند این است که داشتن یک حکومت » ص« سلیمان، ذیل آیه سوره
نیرومند با امکانات مادی فراوان و اقتصاد گسترده و تمدن درخشان هرگز منافاتی با مقامات
معنوی و ارزشهای الهی ندارد و این نکته در لابلای داستان حضرت سلیمان عینیت یافته
است. علامه طباطبایی )ره( نیز در ذیل آیه 26 قُلِ اللَّهُمَّ مالِکَ الْمُلْکِ تُؤْتِی « سوره آل عمران
بگو )ای پیامبر(: خدایا تو دارای پادشاهی هستی، ؛»... الْمُلْکَ مَنْ تَشاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْکَ مِمَّنْ تَشاءُ
هر که را خواهی ملک و سلطنت بخشی و از هر که بخواهی می گیری. چنین می فرماید:
به ضم میم، که عبارت از سلطنت بر افراد باشد از اعتبارات ضروریه ای است که انسان » مُلک «
از آن بی نیاز نیست
شرح داده است. در آیه » طالوت « قرآن شریف این مطلب را به نحو تام و کامل در ذیل داستان
251 وَ لَوْ لا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ « : بقره که بعد از داستان طالوت آمده است چنین آمده است
و اگر خدا برخی از مردم را به وسیله برخی دفع نمی کرد، زمین » بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ
تباه شده بود. در ذیل این آیه نیز علامه طباطبایی می فرماید: نوع بشر بدون اجتماع و
همکاری به سعادت کامل خود نمی رسد. در حقیقت معنای دفع و غلبه یک معنای عامی است
که در همه شئون اجتماعی انسانی سریان دارد و حقیقتش عبارت است از اینکه: شخص،
دیگری را به هر کیفیتی که ممکن باشد وادار نماید که موافق اراده او کار کند. و باید دانست
که فطری بودن غلبه و دفع یک اصل عمومی در همه افراد است خواه در حقوق مشروع که با
عدالت مقرون می باشد و خواه در غیر آنها.در نتیجه، قرآن مجید تشکیل حکومت را امری
ضروری می داند و اندیشه سیاسی خویش را در عالی ترین شکل ممکن مطرح نموده است،
یعنی در نهایت، جهانداری صالحان و دولت کریمه اسلامی را، دولت آرمانی و نهایی اسلامی می
داند
قرآن و روابط بین الملل
از برخی از آیات قرآن کریم استفاده می شود که اگر جامعه و دولت اسلامی با دولت خارجی
اگر چه دار الکفر باشد قرارداد بین المللی منعقد کند و آن را امضاء نماید، باید به این قرارداد
8
پایبند باشد و نقض عهد ننماید؛ البته تا زمانی که آنها عهد خودشان را نقض نکرده اند. از
جمله این آیات، آیه 4 توبه می باشد. در این آیه آمده است: برائت از مشرکین شامل کسانی
که با شما مسلمین پیمان بسته اند، نمی شود؛ زیرا عهدشان را نقض نکرده اند و به دشمنان
شما هم کمک نکرده اند، با آنان تا پایان قراردادشان طبق تعهداتی که سپرده اید، عمل نمایید
بنابراین در موضوع سیاست خارجه و روابط بین الملل، ». که خداوند متقیان را دوست دارد
کشور اسلامی، نسبت به مردم و سایر کشورها مسئولیت و تعهد دارد. یعنی اگر دولت اسلامی
بر طبق صلاحدید خود و بدون تحمیل و اجبار، با دولتی دیگر یا اشخاص یا شرکتهای وابسته
به کشورهای خارجی قراردادی را به امضاء رسانید باید به عهد و پیمانش عمل کند
حضرت آیت الله مکارم شیرازی، ذیل آیات 8 و 9 سوره ممتحنه که خداوند می فرماید : « خدا
شما را از نیکی کردن و رعایت عدالت نسبت به کسانی که در امر دین با شما پیکار نکردند و از
خانه و دیارتان بیرون نراندند، نهی نمی کند، چرا که خداوند عدالت پیشگان را دوست دارد.
تنها شما را از دوستی کسانی نهی می کند که در امر دین با شما پیکار کردند و شما را از خانه
هایتان بیرون راندند .» چنین می گوید: از این آیات یک اصل کلی و اساسی در چگونگی رابطه
مسلمانان با غیرمسلمین استفاده می شودو آن این است که مسلمانان موظفند در برابر همه
گروه و جمعیت و هر کشوری که موضع خصمانه با آنها داشته باشند و برضد اسلام و مسلمین
قیام کنند، قطع رابطه کند. امّا اگر آنها در عین کافر بودن، نسبت به اسلام و مسلمین بی طرف
بمانند و یا تمایل به اسلام داشته باشند، مسلمین می توانند با آنها رابطه دوستانه برقرار
سازند؛ البته در آن حد که با برادران مسلمان دارند و نه در آن حد که موجب نفوذ آنها در میان
مسلمانان گردد
نکته مهمی که در روابط دولت اسلامی ما دولت های کافر باید توجه داشت این است که اصل
اولیه در روابط مزبور حفظ استقلال امت اسلامی و عدم سلطه کفار بر مسلمین است. این نکته
از آیه 141 وَ لَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکافِرِینَ « : سوره نساء صراحتاً فهمیده می شود، آنجا که می فرماید
و خداوند تا ابد اجازه نداده که کافران کمترین تسلطی بر مؤمنان داشته » عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً
باشد. در نتیجه می بینیم در آیات متعددی از قبول ولایت کفار نهی می کند و چنین می
نساء، (» یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْکافِرِینَ أَوْلِیاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ « : فرماید 144 ( ای
9
کسانی که ایمان آوردید به جای مؤمنان، کافران را ولیّ خود قرار ندهید. در تفسیر راهنما ذیل
این آیه آمده است : دلالت بر » لا تَتّخذوا « به معنی سرپرست باشد جمله » ولیّ « چنانچه
حکایت از ضرورت تشکیل و پذیرش » من دون المؤمنین « حرمت پذیرش کافران دارد و
حکومتی بر پایه ایمان دارد
آیه دیگری که همچنین در این رابطه وجود دارد، آیه 28 سوره آل عمران است. در این آیه نیز
مؤمنین به هیچ بهانه ای ؛» لا یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکافِرِینَ أَوْلِیاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ « : آمده است
نباید کفار را ولی و سرپرست خود بگیرند. علامه طباطبایی )ره( ذیل این آیه می فرماید: اگر ما
کفار را اولیای خود بگیریم، خواه ناخواه با آنان امتزاج روحی پیدا کرده ایم، امتزاج روحی هم
ما را می کشاند به اینکه رام آنان شویم و از اخلاق و سایر شئون حیاتی آنان متأثر گردیم.
آنچه گفته شد در مورد رابطه با کفار بود، امّا در برابر سایر دولت های اسلامی، باید مطابق آیه
92 مرحوم .» إِنَّ هذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّه واحِدَه « : سوره انبیاء عمل کرد، زیرا در این آیه آمده است
طبرسی می فرماید : یعنی دین شما، دین واحد است)الطبرسی، مجمع البیان، ج 7 ، ص 111 )
پس اگر دین همه مسلمین، واحد است، و همه به سوی یک هدف مشترک حرکت می کنند و
آن پرستش خدای یگانه است، نباید از ارتباط با یکدیگر اجتناب کنند
قرآن کریم و شورا
قدیمی ترین شیوه های مدیریت و زندگی اجتماعی انسانها، نمودهایی از نظام شورایی به
همراه دارد، حتی مستبدترین حکومت ها سعی بر آن داشته اند که با استفاده از شورا، از یک
سو مردم را قانع و وادار به سکوت نمایند و از سوی دیگر از حجم اشتباهات مبتنی بر
خودکامگی ها و خودمحوری ها بکاهند. در قرآن کریم نیز برای اداره دولت اسلامی شوراها
پیش بینی شده است. به طوری که شورا ستون فقرات نظام سیاسی اسلام محسوب می شود.
از جمله آیاتی که برای این موضوع می توان به آن استناد کرد آیه 38 سوره شوری می باشد
و امورشان در بینشان به مشورت صورت می گیرد » وَ أَمْرُهُمْ شُوری بَیْنَهُمْ « : که می فرماید
حضرت آیت الله مکارم در ذیل این آیه می گوید: یک انسان هر قدر از نظر فکری نیرومند
باشد، نسبت به مسائل مختلف تنها از یک یا چند بعد می نگرد، امّا هنگامی که مسائل در
شوری مطرح گردد و عقلها و تجارب به کمک هم بشتابند، مسائل کاملاً پخته و کم عیب و
10
نقص می گردد. آیه دیگر، آیه 159 و « : آل عمران می باشد. در این آیه شریف آمده است
و درکارها با آنها مشورت کن.حضرت آیت الله مکارم در ذیل این آیه نیز می » شاورهم فی الامر
فرماید: گرچه کلمه « مفهوم وسیعی دارد و همه کارها را شامل می شود ولی مسلم » الأمر
است که پیامبر هرگز در احکام الهی و قانونگذاری مشورت نمی کرد بلکه در آنها صرفاً تابع
وحی بود
قرآن کریم و اندیشه سیاسی
قرآن کریم، مطابق آیه 89 سوره نحل بیانگر هر چیز می باشد، که از مباحث سیاسی نیز بحث
کرده است. و همانطور که قبلا گفتیم دین اسلام در عرصه سیاست نیز وارد شده است و ورود
به سیاست به این معنی است که قرآن کریم دارای اندیشه سیاسی است. این اندیشه سیاسی
می باشد. » فقه سیاسی اسلام « و دیگری » فلسفه سیاسی اسلام « دارای دو بخش است، یکی
یکی از مباحثی که در فلسفه سیاسی اسلام، مطرح است، ارتباط عمیق فلسفه سیاسی و
اعتقادی می باشد. این مطلب از آیه 59 سوره نساء استفاده می شود. در این آیه آمده است:
یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیْ ءٍ «
ای اهل ایمان، خدا و رسول و ؛» فَرُدُّوهُ إِلَی اللَّهِ وَ الرَّسُولِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ
فرمانداران از طرف خدا و رسول را اطاعت کنید، اگر در امری کارتان به گفتگو و نزاع کشد به
حکم خدا و رسول بازگردید، اگر به خدا و روز قیامت ایمان دارید. در تفسیر راهنما آمده است:
چون اطاعت از خدا و رسول و اولوالامر یک مسأله سیاسی است، مترتب بر ایمان می باشد که
یک مسأله اعتقادی شده است، پس میان مسائل سیاسی و امور اعتقادی رابطه عمیق وجود
دارد. همچنین این مطلب را از آیه 144 سوره نساء نیز استفاده می شود که حکومت باید بر
مبنای ایمان باشد
به هر حال اسلام از نظر اصول و فروع و تاریخ با مسأله حکومت آمیخته است. هر کس قرآن
میجد و سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه معصومین، و همچنین تاریخ اسلام را مورد
توجه قرار دهد، این مسئله را به وضوح در می یابد که جدا کردن حکومت و سیاست از اسلام و
دین امری غیرممکن است و به منزله این است که بخواهند اسلام را از اسلام جدا کنند! شاهد
این سخن قبل از هر چیز تاریخ اسلام است. پیامبر اسلام نخستین کاری که بعد از هجرت به
11
مدینه انجام داد تشکل حکومت اسلامی بود . کتب فقهی هم به سه بخش تقسیم می شوند که
عبارتند از: عبادات، معاملات و سیاسات... بنابراین از منظر قرآن و روایات جدایی بین دین و
سیاست تصور ندارد و هر دو عین یکدیگر هستند. با یک تحلیل عقلی می توان گفت: ارتباط
همانند ارتباط رسول خدا با قرآن است. .» ارتباط قرآن با خداست « دین با سیاست؛ همانند
همانند ارتباط آیات قرآن با آیات قرآن و ارتباط امامان با قرآن می باشد و جدایی تصور ندارد
اسلام تمام قضایای مربوط به دنیا، مربوط به سیاست، مربوط به اجتماع، مربوط به اقتصاد، تمام
قضایای مربوط به آن طرف قضیه که اهل دنیا از آن بی اطلاع اند حکم دارد. همه احکامش یک
احکام مخلوط به سیاست است، نمازش و حجش و زکاتش و اداره مملکت و خمسش مخلوط با
سیاست است. اسلام احکام اخلاقیش هم سیاسی است. همین حکمی که در قرآن هست که
مؤمنین برادر هستند،( سوره حجرات، آیه 10 )این یک حکم اخلاقی و اجتماعی و سیاسی
است،... بسیاری از احکام عبادی اسلام منشأ اش خدمات اجتماعی و سیاسی است. عبادت
های اسلامی اصولاً توأم با سیاست و تدبیر جامعه است. اسلام دین سیاست است، دینی است
که در احکام او، در مواقف او سیاست به وضوح دیده می شود. با ادله نقلی و عقلی می توان
ارتباط بین دین و سیاست را بیان کرد. هم از ظاهر آیات، پیوند دین و سیاست بدست می آید
و هم با یک تحلیل عقلی بدست می آید که لازمه احکام اجتماعی قرآن تشکیل حکومت و
جزء با تشکیل حکومت دینی، اهداف دین محقق نمی شود
علامه طباطبایی ذیل آیه 30 و 33 از سوره بقره می فرمایند: دلیل و مؤید عمومیت خلافت،
إِذْ جَعَلَکُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ؛ که شما را بعد از قوم نوح خلیفه ها کرد)سوره اعراف، « : آیه
آیه 69 ثُمَّ جَعَلْناکُمْ خَلائِفَ فِی الْأَرْضِ؛ و سپس شما را خلیفه ها در زمین کردیم( سوره « : ) و آیه
یونس، آیه 14 وَ یَجْعَلُکُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ؛ و شما را خلیفه ها در زمین کند « : ( و آیه ) سوره نحل،
آیه 62 ) می باشد. به هر حال اگر دقت کنیم تنها بخش سیاسات نیست که بدون تشکیل
حکومت شکل نمی گیرد بخش معاملات نیز اگر نظارت حکومت بر حسن اجرای آن نباشد
دستخوش هزار گونه نابسامانی می شود، حقوق مستضعفان پایمال می گردد و جامعه به دو
قطب ثروتمند و فقیر تقسیم می شود، و انواع کمبود های مصنوعی و ساختگی جامعه را رنج
می دهد. حتی عبادات نیز بدون وجود یک حکومت قوی و نیرومند و عادل سامان نمی پذیرد،
12
یکی از عبادات حج است که جنبه سیاسی آن، بسیار قوی است
بنابراین جای تردید باقی نمی ماند که جدا ساختن تعلیمات اسلامی از مسایل سیاسی، امری
غیرممکن است، و شعارهایی که در غرب در مورد جدایی سیاست از مذهب داده می شود در
شرق اسلامی کاملاً بی محتوا و بی ارزش است در خصوص رابطه ی علم و دین نیز در ذیل
مطالبی ذکر میگردد.
رابطه علم و دین
حس كنجكاوى كه خداوند متعال در نهاد بشر به ودیعه گذارده، او را به تحقيق و بررسى در مسائل
پيرامون خود وا داشته و زمينههاى اوليه نضج علوم و معارف مختلف را پدید آورده است. بشر اندیشمند
در كاوش از پدیدههاى عالم و جستجوى حقایق نهفته در آنان، رشتههایى را در ميان علوم به وجود آورده
كه هركدام عهدهدار بحث و بررسى از جنبههاى گوناگون عالم طبيعى و مجردات بوده و به نام خاصى
خوانده مىشوند، مثلا علوم فيزیكى خبر از چگونگى پدیدههاى مادى داده و علوم زیستى سخن از
یاختههاى اوليه جهانداران مىگوید و .... از طرف دیگر، دین نيز با اتكا به وحى و در اتصال با عالم غيبى به بيان نظام كلى عالم و شرح نظاممندى
آن پرداخته و ناظم این عالم بيكران را به یاد انسان مىآورد. در این ميان انسان متدین را شایسته است
كه در كنار كاوشهاى علمى و تاملات فلسفى خویش، از نگاه دین به مقوله علم آگاه بوده و نگرش بزرگان
و عالمان دینى را به مسائل علمى از نظر دور ندارد. این مسئله از موضوعات جدید كلامى بوده و تحت
خبر از چگونگى ترابط ميان علم و دین داده و تحليل دینى یافتههاى علمى را » رابطه علم و دین « عنوان
از سوى علماى دینى عرضه مىدارد
این نوشتار موضع دین و عالمان دینى را نسبتبه علم واندیشههاى بشرى مورد توجه قرار مىدهد، اما
قبل از ورود به اصل بحثیادآورى چند نكته ضرورى است
مراد از دین، مجموعه معارف وحيانى است كه مشتمل بر اعتقادات و احكام عملى بوده و براى هدایت
انسانها و تكامل روحى آنان، از طرف خداوند بر انبياى پيشين و پيامبر اسلام نازل شده و در كتاب و
سنت اظهار گردیده ا
معرفت دینى همان اطلاعات و دانشهایى است كه متدین به دین خاص دارا بوده و با پژوهش علماى
دینى از منابع و متون دینى، در مجموعه علوم و معارف دینى تدوین و تنظيم گردیدهاند
علم در معانى مختلف استفاده شده و مراد از آن در این نوشته، معنى محدود تجربى آن است كه شامل
علوم طبيعى و اجتماعى بوده و در مقابل دانش به معناى اعم و فلسفه به عنوان معرفت عقلانى، از دوران
13
نوزایى علمى )رنسانس( به علوم تجربى خوانده مىشوند
راههاى كسب معرفت نيز از مباحث كليدى در طرح رابطه علم و دین بوده و عرفتشناسان و فلاسفه آن
را در چهار طریق حسى عقلى نقلى و شهودى مورد بحث قرار دادهاند
علم، دانشى مبتنى بر راه عقل و حس بوده و از شيوههاى استقرایى و قياسى در وصول به حقایق طبيعى
بهره مىگير
دین اگر چه در مرحله ایمان، امرى شخصى بوده، ولى در مقام معرفتشناختى داراى ابزار و شيوههاى
معرفتى بوده و عمدتا با استمداد از عقل و نقل مسایل دینى را در معرض عينيت قرار مىدهد
با این مقدمات به سراغ بحث اصلى رفته و مسئله ارتباط دین وعلم را پى مىگيریم
تعارض و تنافى بين دین وعلم به یكى از دو نحوه ممكن است
الف: تعارض ظاهرى، یعنى تنافى و تهافتى كه در بدو امر به نظر مىرسد، لكن با تامل قابل رفع است،
این قسم از تعارض بين دادههاى دینى و علوم مسلما وجود دارد
ب: تعارض واقعى، یعنى بين دین و علم به گونهاى تهافت و تعاند باشد كه قابل حل و رفع نباشد. در
حقيقت اگر نتوانيم راهى براى رفع تعارضهاى ظاهرى ارائه دهيم، معنایش تحقق تعارض واقعى است
تعارضى كه بين علم و دین رخ مىدهد در دو بخش قابل تصور است
الف: تعارض بين گزارههاى دینى و گزارههاى علمى كه اكثر تعارضهایى كه مطرح مىشود، از این قسم
است
ب: تعارض بين پيش فرض معارف دینى و پيش فرض علوم. مراد از پيش فرض دینى آن است كه به طور
روشن در دین نيامده باشد، اما مردم با توجه به آن به دین روى آوردهاند. مثلا یكى از اصول اوليه دینى
این است كه نيازهایى در ما انسانها هست و فقط دین مىتواند آن را برآورده كند و همين مطلب است كه
مردم را به دین گرایش داده است. بنابراین، اگر گفته شود علم همه نيازهاى انسان را برآورده مىكند،
تعارض بين علم و پيش فرض دینى واقع مىشود
بعضى از اندیشمندان بخش دیگرى هم در تعارض بين علم و دین ذكر كردهاند و آن تعارض بين روحيه
دینى و روحيه علمى است و مثالهایى هم در این رابطه مطرح كردهاند . لكن به نظر مىرسد این قسم
تعارض بين علم و دین نباشد; زیرا روحيه این دو چنانكه خواهد آمد تعارض و تعاندى با هم ندارد،
هرچند گاهى تعارض و تنافى بين متدین و عالم رخ مىدهد، اما این غير از تعارض روحيه دینى وروحيه
علمى است.
14
سازگارى دین با علم
تردیدى نيستیكى از آثار و تجليات ریشهدار اسلامى كه پایههاى آن به دست ابر مرد جامعه انسانى و
رسول الهى استوار گردید، آزادى اندیشه و علم و دین و تعمق در جهان هستى است; زیرا بانى دین كه
ملهم به الهامات غيبى است چنين مىاندیشيد كه تنها راه ترقى و تعالى جامعه بشرى، آزادى فكر و
دانش و اندیشه است
در آیات متعددى از قرآن كریم نيز به این معنى اشاره شده است، از جمله در این آیه
« سنریهم آیاتنا فی الافاق و فی انفسهم حتى یتبين لهم انه الحق او لم یكف بربك انه على كل شیء
فصلت/ ( » شهيد 53 ( قرآن كریم بر ضرورت معرفت و اندیشه آزاد تاكيد ورزیده و آن را قاعده، اساس و
هدف نهایى بعثتحضرت رسول اكرم صلى الله عليه و آله و سلم مىشمارد. چنانكه خداوند متعال در آیه
هو الذي بعث فی الاميين رسولا منهم یتلوا عليهم آیاته و یزكيهم و یعلمهم الكتاب «: دیگرى مىفرماید
جمعه/ ( » والحكمة 2 ( خستخواندن وبعد از آن تنبيه و بيدارى از خواب غفلت و تزكيه نفس از آلودگيها و
سپس علم و دانش و اندیشه آزاد را از اهداف بعثت رسول اكرم صلى الله عليه و آله و سلم مىشمارد، این
مهمترین دستور العملى است كه خداوند متعال در برابر جامعه اسلامى و جهان انسانى قرار مىدهد . قرآن كریم بارها بر این معنى تاكيد كرده و جامعه انسانى را به تعمق و تفكر در جهان هستى و خلقت و
» قل هل یستوى الذین یعلمون و الذین لا یعلمون «: حقيقت زندگى ترغيب مىكند، چنانكه مىفرماید
)زمر/ 9 بقره/ ( » یؤتى الحكمة من یشاء و من یؤت الحكمة فقد اوتی خيرا كثيرا « ، ) 269 ( گاهى به نحو
این امر كه حدود » ا فلا تعقلون «: سرزنش آميزى به انسانها خطاب كرده و مىگوید 12 مورد در قرآن
كریم آمده، تنها به خاطر آن است كه مردم را به این حقيقت متوجه گرداند كه اساس زندگى سعادت
بخش بشرى بر تعقل و اندیشه و علم است و اساس دین اسلام مبتنى بر تفكر است. به همين جهت است
كه مىبينيم دین اسلام در اندك مدت اشعه تابناك خود را بر بخش مهمى از جهان آن روز پراكنده است
و تحول عميقى در جهان بشریتبه وجود آورد. علاوه بر قرآن كریم، روایات رسيده از پيامبر اكرم صلى
الله عليه و آله و سلم و اهل بيت عليهم السلام هم مشحون از این مطلب است و با یك نگاه گذرا به
مجامع روایى عامه و خاصه این معنا روشن مىشود
با این همه ،چگونه مىتوان گفت دین با علم و اندیشه از هر نوعى كه باشد، ناسازگارى دارد؟ اگر دین با
علم و تفكر و اندیشه تعاند و تضاد داشته باشد، این همه توصيه و سفارش در علم آموزى و مذمت جاهل
وجهى نخواهد داشت. پس ناسازگارى دین با علم بدون تردید بر همگان واضح است و براى استدلال بر
این معنا همين بس كه دین فطرى بشر است و فطرت هم از معطيات عقل است، چنانچه علم از معطيات
عقل است. پس چگونه مىشود بين دین و علم تنافى باشد، البته این در صورتى است كه علم صحيح
15
بوده و مورد تایيد عقل باشد )علم حقيقى( و از شك و ظن فراتر رود
غرض ورزان یا اشخاص بى اطلاع مابين این دو حقيقت «: استاد محمد تقى جعفرى در این زمينه مىگوید
)علم و دین( تضاد مصنوعى انداخته و از این آب گل آلود چه ماهيها براى اشباع خودخواهيهاى خود
نگرفتهاند، در صورتى كه تضاد و گلاویزى جدى محال است. این همه قرون و اعصار ادامه پيدا كند و
یكى از طرفين آن دیگرى را از ميدان خارج نكند، پس این دو اگر واقعا یك حقيقت نباشد، احداقل به
.» قول ماكس پلانك مكمل یكدیگرند
نكتهاى در این زمينه لازم به ذكر است
علم و تفكر وتعقل به خودى خود موجب سعادت انسان و سبب ترقى وتكامل او است، به همين جهت
است كه دین توصيه و سفارش اكيدى نسبتبه آن دارد. اما اگر در وضعيت و شرایطى رشته خاصى از
علم مضر به جامعه انسانى باشد و به ویرانگرى كاخ سعادت انسان منجر شود، جاى هيچ نگرانى نيست كه
دین پيروان خود بلكه جامعه انسانى را از آن باز دارد و آن رشته خاص علمى را از این جهت ممنوع اعلام
كند. واضح است كه این مطلب به معناى تضاد و تعاند دین با علم نيست
موضع عالمان مسلمان در مسئله رابطه علم و دین
در طول تاریخ تمدن و فرهنگ اسلامى دو روش و مكتب در بررسى مسایل مذهبى به وجود آمده است:
یكى روش اهل حدیث واشاعره و دیگر روش فلاسفه و متكلمان . پيروان مكتب اول مىگویند بحث در
مسایل اعتقادى و جدال و مناظره در احكام شرعى بدعت و حرام است و كليه مسایل دینى و احكام
شرعى را باید دربست و بى چون و چرا پذیرفت، مثلا ابوسليمان منطقى سجستانى معتقد است كه بين
عقل و دین و شرع و فلسفه رابطهاى وجود ندارد، وى كه از لحاظ كلامى تقریبا اشعرى مسلك بوده،
شریعت امرى است تعبدى و پيامبر اسلام براى تهذیب اخلاق انسانها و تنظيم مسایل عبادى و «: مىگوید
اجتماعى آنها بر اساس اعتقاد به وحى آمده است و این مسایل ربطى به اندیشههاى عقلى و فلسفى وعلوم
دیگر ندارد و كسانى كه خواستهاند شریعت اسلام را با عقل و ریاضى و فلسفه و سایر علوم انطباق دهند،
.» دین را خراب كرده بازیچه قرار دادهاند
گروه دوم معتقدند كه تمام مسایل دینى اعم از اعتقادات و احكام فرعى، مبتنى بر تفكر واندیشه است.
بسيارى از متفكران اسلامى همين روش را رفتهاند و مىگویند: دین و فلسفه )به معناى عام آن نه تنها با
هم تضادى ندارند، بلكه به یكدیگر وابستگى كامل دارند. البته بر خورد خلفا و حكام كشورهاى اسلامى با
فلاسفه، در طول تاریخ بر حسب اوضاع و احوال اجتماعى و سياسى متفاوت بود، گاهى بر حسب نياز روز
و ضرورت اوضاع سياسى خاص، مؤید اهل حكمت و فلسفه بودند و آنها را مورد تكریم و تشویق قرار
16
مىدادند و توجهى به اهل حدیث و گفتههاى آنان نداشتند و سعى مىكردند بدون توجه به طرز تفكر
آنان، جمعى از اهل نظر را در اطراف خود گرد آورده و در ترغيب و تشویق آنان بكوشند، تا در برابر
حملات دشمنان دین كه سرانجام به ضعف و نقض خلافت آنان مىانجاميد، مقاومت كرده و در دفع
ایرادات و اشكالات وارده از راه فلسفه و مسایل عقلى اقدام كنند و رسائل و كتبى در این باره بنویسند
گذشته از این، وجود اندیشمندان و فضلا از رشتههاى مختلف در دربار حكام، یكى از اسباب تجمل
دستگاه به شمار مىآمد، لكن مهمترین امرى كه این وضع را ایجاب مىكرد تقویتبنيان سياسى دربار
خلفا در برابر دنياى آن روز بود و گرنه چنانكه در جاى خود آمده است، اصول اوليه تعاليم اسلامى به آن
صورت كه بانى و مؤسس آن بنيان گذاشته بود، باقى نماند و اندك اندك دستخوش هوى و هوس
درباریان واقع شد. پس توجه مقطعى و موضعى خلفا به دانشمندان و علم و حكمتبه خاطر اهداف
سياسى بوده است نه ملاحظات دینى، به همين دليل برخوردهاى مختلف دستگاه خلافت پيوسته در
نوسان و اوج و حضيض بوده است
به هر حال متفكران اسلامى از همان دوران اوليه، كم و بيش در باب الهيات به آیات و روایات استناد
كرده و بر آن شدند كه بين آیات و روایات و فلسفه همآهنكى ایجاد كنند، به ویژه در تاویل متشابهات از
روح فلسفى مدد گرفتند . البته اینها همه پيش از آن بود كه علم كلام اسلامى به معناى خاص خود به
وجود آید
مردم صدر اسلام و اصحاب حضرت رسول «: مرحوم عبدالرزاق لاهيجى در مقدمه شوارق الالهام مىگوید
صلى الله عليه و آله و سلم از بركت مصاحبتبا او و یا نزدیكى به زمان او و شنيدن اخبار و روایات از زبان
وى و مشاهده وقایع كه چندان هم نبود و لتخلاف و سهولت مراجعه به مردم موثق، از تدوین احكام و
ترتيب ابواب و فصول و تكثير مسائل اصول و فروع بى نياز بودند، لكن بعد از رحلت پيامبر اكرم صلى الله
عليه و آله و سلم اختلاف اميال و اهواء به ميان آمد و مردمى به سوى بدعتها گرویدند و دگرگونيها به
وجود آوردند و فتاوى فزون شد و دواعى بسيار شد، تا آنجا كه نياز شدید به مسائل اصول و فروع پدید
آمد تا بناى شریعت درهم نریزد، پس باب استدلال و استنباط گشوده شد.دستهاى پيدا شدند كه هم
خود را صرف تحقيق در عقاید اسلامى كردند و به تمهيد اصول و فروع آن همت گماشتند، راه حجت و
برهان پيمودند، مسائل را با دليل عنوان كردند و در این راه كوششها كردند تا حملات دشمنان را پاسخ
گویند و در نتيجه علم فقه را تدوین كردند و بخشى را كه مربوط به اصول عقاید بود، فقه اكبر ناميدند و
بسيارى از مردم آنچه را مربوط به عمل بود فقه ناميدند و آنچه را كه مربوط به عقاید بود علم توحيد و
( .» صفات ناميدند 5 به این ترتيب علم كلام )مرحله تدوینى( به وجود آمد و در دورههاى بعد، علم مستقلى با موضوع و
تعریف و هدف معينى به نام علم كلام به علوم اسلامى افزوده شد و این زمانى بود كه فرقه معتزله به
17
ریاست واصل بن عطا )م 131 ق ) پدید آمد. معتزله خود را اهل توحيد و عدل مىخواندند و با استفاده از
كلمات فلاسفه در اثبات عقاید خود، از عقل و ادله عقلى كمك مىگرفتند
گروه دیگرى كه در مسير تاریخى علم كلام شكل گرفت عبارت بود از اشاعره، این گروه به ظاهر شریعت
توجه كرده و راه استدلال و استنباط را رها كردند
از اشاعره و اهل حدیث كه بگذریم به گروهى از اخباریين هم نسبت داده شده كه عقل و ادله عقلى را
مردود مىدانند و در مسایل دینى به نقليات بسنده مىكنند، لكن با دقت در كلمات و عبارات آنها معلوم
مىشود كه آنها عقل و ادله عقلى را به طور كلى مردود نمىدانند . محدث بحرانى ) 1107 1186 متعرض این بحثشده و معتقد است كه » الدرر النجفية « : ق( در كتاب
اخباریان هم چون دیگر علما و فقهاى اسلامى، بر ادله عقليه چه در اصول و چه در فروع اعتماد مىكنند
و آن را بر ادله نقلى ترجيح مىدهند، عدهاى نادر از اخباریان مثل سيد نعمت الله جزایرى هستند كه در
به این مطالب طعن زدهاند » انوار النعمانية « آثار و تاليفات خود چون
اكثر اصحاب ما از نظر عمل به ادله عقلى، پيرو اهل راى و فلاسفه هستند و در «: مرحوم بحرانى مىگوید
جایى كه تعارضى ميان عقل ونقل پيدا شود، دليل نقلى را یا كنار مىگذارند یا به گونهاى تاویل
وى در پاسخ اشكال كنندگان بر اینكه اگر ادله عقلى قابل اعتماد و اعتنا نباشد، لازمهاش عدم ». مىكنند
بدون شك عقل صحيح «: اعتبار عقل است، در حالى كه آیات قرآنى و روایات بر خلاف آن است، گوید
فطرى حجتى از حجتهاى خداوند است و چراغ نورافكنى است از جانب خداوند و چنين عقلى موافق
شرع، بلكه خود شرعى است از درون انسان، آن طور كه قوانين تشریعى شرع بيرونى است....در احكام
فرعى هم چون امورى توقيفى هستند، )پس( نمىتوان بر عقل تكيه كرد و باید بر آنچه از طریق سمع
( .» رسيده اعتماد كرد، البته اگر موردى است كه توقيفى نيست، باز عقل در آن راه دارد 6) نتيجه اینكه از نظر این گروه نيز دین با عقل سازگارى دارد، لكن گاهى اوقات گزارههاى دینى به حسب
ظاهر با گزارههاى عقلى معارض مىشود كه براى این موارد، عقلا راه حل ارائه دادهاند
یكى دیگر از دانشمندانى كه در این باب به تفصيل سخن گفته و پس از فارابى و ابن سينا بزرگترین
دانشمند اسلامى است و افكارش مورد توجه دانشمندان مغرب زمين نيز واقع شده ، ابن رشد )م 595 ق(
است. وى در باب ادیان آسمانى و مكاتب فلسفى و اخلاقى و اصول اعتقادات فرقههاى مختلف، مطالعات
عميق داشته است
وى با توجه به احاطه و اطلاعى كه از اصول ادیان مختلف داشته، دو امر را مورد نظر داشته است: یكى
این كه نزاع و جدالهاى كلامى را یكسره به دور ریزد و اسلام را از این گونه تفرقهها كه یا از روى جهل و
یا از روى هوى و هوس بوده است، نجات بخشد. دیگر این كه نظام علمى و مدنى اسلامى را بر اساس
تفكر واندیشههاى خردمندانه استوار كند. اكنون بيانى را كه وى در باره علم و دین و راه حل تعارض
18
گزارههاى دینى و فلسفى ارایه داده است، به طور خلاصه ذكر مىكنيم
براى سهولت مطالب، كلام ابن رشد را در چند قسمتبه صورت سؤال و جواب مطرح مىكنيم
س 1: از نظر قرآن و شرع مقدس، فرا گرفتن فلسفه و دیگر علوم عقلى چه حكمى دارد؟
جواب: فلسفه و دیگر علوم نه تنها مورد مذمتشارع نيست، بلكه بين دین و حكومت پيوندى مستحكم
برقرار است تا حدى كه فراگرفتن این علوم از نظر شرع واجب است. و اگر واجب نباشد مستحب است، در
این رابطه دو استدلال قابل ارایه است
الف:معرفت و شناختخداوند به عنوان صانع و خالق جهان و موجودات جهان واجب است و از آنجا كه
فلسفه مقدمه واجب است، پس فرا گرفتن آن هم واجب است. اما این كه فلسفه مقدمه استبراى
شناختخدا، به خاطر این كه در فلسفه موجودات جهان از این جهت كه مصنوع و پدیده هستند، مورد
بررسى قرار مىگيرند و شناخت مصنوع به شناخت صانع كمك مىكند و دلالتبر صانع دارد و هر اندازه
كه معرفت و شناختبه صنعت و خلقت كاملتر شود، معرفت و شناخت ما به صانع كاملتر مىشود
ب: خداوند متعال در قرآن كریم، انسانها را به بررسى موجودات و نظر در آنها تحریض و امر كرده است و
امر هم دلالتبر وجوب یا لااقل استحباب دارد، همانطور كه آیات در این زمينه هم فراوان است، از جمله
« حشر/ ( » فاعتبروا یا اولى الابصار 2) « اعراف/ ( » او لم ینظروا فی ملكوت السموات و الارض و ما خلق الله من شیء 185) « آل عمران/ ( » و یتفكرون فی خلق السموات و الارض 191) از این استدلال چند امر روشن مىشود
. توجه و نظر در موجودات از راه عقل واجب است این اعتبار و نظر در موجودات براى این است كه ازراه
معلومات، مجهولاتى را به دست آورده و استخراج كنيم و معناى قياس همين است
پس شناخت قياس و انواع آن و بهترین و كاملترین آن كه برهان است، بر ما واجب است. یعنى منطق
هم به عنوان مقدمه واجب مىشود
س 2 : آیا وجوب شناخت و معرفت عموميت دارد، یا مختص گروهى از انسانها است؟
جواب: ما معتقدیم كه شریعت ما وحيانى و بر حق است و ما را به حكمت آموزى و عرفتخداوند
وموجودات فراخوانده است و اعتقاد داریم كه شناخت در تمام ابعادش )خلق و خالق( برهمه واجب است
و سرشت هركس بدان گواهى مىدهد، لكن از آنجا كه استعداد انسانها متفاوت است و شریعت اسلام هم
موافق با طبيعت انسانها است، نمىتوان یك طریق معرفت را بر همه افراد واجب دانست، بلكه شرع
مقدس بر حسب مقدار استعداد افراد، راههاى گوناگونى از معرفت را فراسوى آنها قرار داده است. عدهاى
اهل دقت و نظر بوده و از طریق برهان شناخت پيدا مىكنند، عدهاى دیگر اهل جدل هستند و از این راه
همان معرفت را حاصل مىكنند كه اهل نظر از طریق برهان و بعضى هم از راه گفتارهاى خطابى توان
19
تحصيل معرفت را دارند و خداوند هرسه طریق را مطرح فرمود، تا شامل همه انسانها باشد وعذرى باقى
نماند; در سوره نحل مىفرماید
« نحل/ ( » ادع الى سبيلربك بالحكمة والموعظة الحسنة و جادلهم بالتی هی احسن 125) از این جاست كه مىتوانيم بگویيم معرفت و شناختبر همه لازم و واجب است، لكن هركس به طریق
شایسته خودش باید راه دستيابى به معرفت را طى كند
س 3 : آیا گزارههاى فلسفى با گزارههاى دینى تضاد و تعارض ندارند؟ واگر تعارض دارد، راه حل چيست؟
جواب: از بيانات گذشته روشن شد همان طور كه دین حق است، فلسفه هم حق است و حق با حق تضاد
وتعاند ندارد، بلكه موافق و گواه آن است. لكن اگر به حسب ظاهر تعارضى هم بين قضيه فلسفى و دینى
اتفاق افتاد راه حل داریم، چون هرگاه از راه عقل و برهان به یك فقره شناخت دستیافتيم، از سه حال
بيرون نيست
الف. در این مورد شرع چيزى نگفته است و مسكوت عنه شارع است، در این صورت كه اشكالى نيست و
تعارضى نيست، در فقه هم مرسوم است كه اگر در موردى آیه یا روایت نباشد و اجماعى هم در بين
نباشد، فقيه متوسل به استنباط مىشود، البته استنباط باید متكى به عقل باشد و با رعایت موازین و
قواعد معينى انجام گيرد
ب. شرع هم در این مورد حكم دارد، لكن موافق با همان حكمى است كه از طریق برهان به آن
رسيدهایم، دراین صورت هم اشكالى نيست
ج. اگر شرع در این مورد حكمى دارد ومخالف حكمى است كه از طریق برهان وعقل به آن دستیافتهایم،
اینجا مورد تعارض است كه از راه تاویل خطاب شرعى، تعارض را حل مىكنيم. یعنى مدلول الفاظ شرع را
از معانى حقيقى عدول داده و متوجه معانى مجازى آن مىكنيم
پرسشى در اینجا به ذهن مىآید كه آیا فيلسوف این حق را به خود مىدهد كه در هنگام تعارض، دليل
شرعى را تاویل كند؟
ابن رشد مىگوید: بله فيلسوف چنين اجازهاى دارد تا دليل شرعى را كه مخالف برهان است تاویل كند،
البته تاویلى كه بر اساس ضوابط و قواعد ادبى باشد. ما مىبينيم در بسيارى از موارد فقها هم دستبه
تاویل ادله شرعى زدهاند، با اینكه ادله فقيه در باب استنباط بيش از گمان را افاده نمىدهد. پس فلاسفه
كه كارشان با برهان و قياسات یقينى است، در امر تاویل مقدم بر فقيهان هستند در این مسئله جاى
شك و تردیدى نبوده، و كافى است اندكى تامل و بررسى در موارد تعارض بين عقل و نقل در احكام
شرعيه داشته باشيم و ببينيم كه چگونه بين ظاهر شریعت و مفاد برهان عقلى جمع مىشود
خلاصه سخن این است كه شریعتبر دو قسم است: شریعت ظاهر و شریعت مؤول، براى تاویل شریعت
هم شرایط مختلفى است كه با نداشتن آن شرایط، تاویل جایز نيست . لذا براى عامه مردم رجوع به ظاهر
20
واجب است و رجوع به تاویل و باطن مختص علما و اهل فضل است و بر دانشمندان هم روا نيست كه از
تاویلات شرعى چيزى براى عامه مردم بگویند كه این موجب گمراهى است چنانچه غزالى با این كار خود
موجب گمراهى بسيارى گشته است. باز شدن راه تاویل در ميان مردم، موجب پریشان حالى آنان گشته و
سبب پيدایش فرق مختلف شده است و هر فرقهاى هم گمان مىكند كه خود بر حق است و دیگرى بر
باطل است
اشعریه، معتزله، باطنيه و حشویه هركدام یك نوع اعتقاد خاصى در باب خداوند دارند و هر طایفهاى در
این زمينه دستبه تاویل بسيارى از آیات زده است تا بدین وسيله اصول اعتقادى خود را ثابت و موجه
جلوه دهند، هریك خود را بر حق دانسته و دیگران را كافر یا مبدع یا منحرف مىداند، لكن این عقاید
همه باطل و مستحدث است

+ نوشته شده توسط سید اسد الله اطهری مریان در سه شنبه پانزدهم اردیبهشت ۱۳۹۴ و ساعت 0:24 |

بسمه تعالی

با تقدیم سلام ،ادب و احترام محضر استاد ارجمند جناب آقای دکتر سید اسدا.. اطهری

مرورو نقدی بر مقاله فتح الله گولن

ابوالفضل مهدوی منش دانشجوی کارشناسی ارشد علوم سیاسی

پس از به قدرت رسیدن حزب اسلامگرای رفاه در جامعه ترکیه روشنفکران مسلمان که عمدتا تحت تاثیر اندیشه های پست مدرن قرار داشتند فرصتی را برای طرح مباحث عمده ای راجع به ملت،پیشرفت،مذهب ،اسلام سیاسی ،سازش میان اسلام و دموکراسی ،رابطه میان اسلام وعقل ،مدرنیته ،علم و همچنین استفاده از عقل در مسائل مربوط به اعتقادات اسلامی ،تفاوتها و پلورالیسم در اصول برابری و نقد از حاکمیت سیاسی و اشراف مطرح کردند و روشنفکران بسیاری افکار و عقاید خود را مطرح نمودند و حتی حکومت ناسیونال ترکیه را که خواستار تحمیل وحدت فرهنگی و مذهبی بر جامعه متکثر و متفاوت ترکیه بود را به نقد کشیدند چرا که قائل بودند این نوع سیاست منجر به تبعیض در جامعه و برتری عده ای برعده ای دیگر می گردد. البته همین نقدرا نیز راجع به طرح حکومت اسلامی نیز داشتند و عنوان می کردند طرحی که جامعه را مبتنی بر اصول اسلامی قالب گیری کند نه تنها برای غیر مسلمانان بلکه برای خود مسلمانان نیز موجب فشار و خفقان خواهد شد بطور مثال علی بولاچ اظهار می داشت که فکر حکومت اسلامی برای ترکیه همچون ایجاد تن پوش اسلامیت برای کمالیت است و اسلامگراها مانند کمالیستها می خواهند مجمو عه زندگی اجتماعی و اقتصادی را در مهار دولت در آورندو طرح حکومت اسلامی را طرح مرده ای عنوان می کند و یگانگی دین و دولت را از اسلام نمی داند بلکه بر گرفته از روم شرقی می داند البته امروز ایشان دمو کراسی و اسلام را همساز می داندو افکار  و اندیشه هایی نزدیک به این مضمون مطرح می شدکه طبق مقاله یکی از معرو فترین و مهمترین جنبشها و مکاتب جنبش فتح ا... گولن که جنبش اسلام گرای ترکی و لیبرالی در خاور میانه است که عدهای از نخبگان سکولار ترکیه این جنبش را تحولی مترقی می دانند اما عدهای دیگر اورا تهدیدی پنهان ارزیابی می کنند. جماعت تحت نفوذ گولن همزمان ویژگیهای اسلامی لیبرالی و مدرن را دارا هستند و کوشیدهان جنبش سیاسی ای مبتنی –طرفداری از مدرنیسم ،ناسیونالیسم ترکی ،تساهل و دموکراسی _بدون قربانی کردن احکام مذهبی بر پا کنند و با ایجاد آشتی بین ارزشها ی سنتی و اسلامی با زندگی مدرن و علم در تطبیق و مقایسه بادیدگاههایگروههای بنیاد گرای اسلامی به نحو ویژه ای در برابر زندگی غیر اسلامی ،لیبرالی مداراجویانه است که تحت تاثیر اسلام ترکی ابدا شده است و به وسیله برخی از متفکران ملی گرا و نیز جنبش نور با نوشته های سعید نورسی به وجود آمد که وعده اصلی جنبش اسلام ترکی میانه روی است.  

جنیش گولن ادعاها  و عقاید و اهدافی دارند که عبارت اند از:

1-    آشتی دادن ارزشهای سنتی و اسلامی با زندگی مدرن و علم

2-    هیچ تضادی میان مذهب و علم وجود ندارد

3-    ارتباط اسلام با عقل ،مدرنیته،دموکراسی و علم

4-    استفاده از عقل در مسائل مربوط به اعتقادات اسلامی

5-    استقبال از تمامی جنبه های علوم که با اسلام سازگار است.

6-    دانش سکولار شگفتی های جهان الهی و قدسی را تقویت می کند.

7-    بهترین شکل حکومت شیوه دمکراتیک می باشد.

8-    نقش دولت را در حفظ ثبات بسیارمهم می دانند

9-    بیشترین قوانین و احکام اسلامی درباره زندگی شخصی است و فقط بخش کوچکی از احکام اسلام به حکومت و کشورداری مرتبط نمی شود و لازم نیست دستورات را به اجرا بگذاریم زیرا مذهب موضوعی شخصی است و الزامات آنرا نباید بر همه تحمیل کرد.

10-                       اسلامی کردن ایدئولوژی ناسیونالیستی ترکیه و ترکی کردن اسلام از اهداف گولن است

11-                       هیچ کس نباید به سبب نوع لباس یا اندیشه اش مورد انتقاد قرار بگیرد و می گوید حجاب زنان جزء مسائل فرعی اسلام است.

12-                       طرفدار نوع آموزشی است که موجب پیوستگی با جهان مدرن می شود.

13-                       از همکاری میان تمام مذاهب به عنوان اقدامی متقابل حمایت می کند و دامنه تسامح و تساهل خویش را چنان می گسترد که سکولاریتها و غیر مسلمانان ترکیه را نیز در بر می گیرد و این رهیافت را برای احیا کثرت گرایی فرهنگی امپراطوری عثمانی تامین ثبات ترکیه و جلوگیری از بروز کشمکشهایی از نوع منازعه میان اهل سنت و علوی های میداند.

14-                       گولن حکومتهای دمکراتیک مبتنی بر آزادی ،حق انتخاب و فرد گرایی را ستایش می کند و ادعا می کند اسلام امروزه با دموکراسی مدرن لیبرال سازگار است و معتقد است انسانها باید خود وضعیت خویش را تغییر دهند.

15-                       از نظر اسلام یک حکومت باید بر مبنای قرارداد اجتماعی باشد

16-                       ایجاد یک جماعت مخاالف اسلام سیاسی از اهداف گولن بود که تا حدودی به آن رسید.

17-                       بر مبنای گرایشهای ترکی خود توجه به جمهوری های ترک زبان شوروی سابق را تشویق می کند که بیشتر از فلسفه مبتنی بر ناسیونالیسم ترکی حمایت می کند تا از فلسفه مبتنی بر اسلام .(تشکیل کشوری با الگوی سکولاریستی هم در جمهوری آذربایجان و هم آسیای مرکزی حمایت می کند.)

18-                       از نظر گولن ارزشهای ترکیه شامل میراث بر جای مانده از عثمانی ها،سکولاریسم اقتصاد بازار و دمکراسی است.

19-                       ایجاد امت اسلامی از تفکرات گروه گولن می باشد.

20-                       یکی از عقاید اساسی پیروان گولن این است که ارزشهای اخلاقی نه از طریق تبلیغ و ترغیب و درس مستقیم بلکه با ارائه نمونه های خوب در تماس ها و رفتار روزانه انتقال می یابد که برخی ها تلاشهای آنها را اسلام آمیخته با ناسیونالیسم ترکی می دانند.

21-                       جنبش گولن در صدد پیوستن به جهان مدرن از طریق آشتی دادن ارزشهای مدرن و سنتی است.

22-                       ساختن اسلام خاص ترکیه به یادآوری امپراطوری عثمانی ،اسلامی کردن ناسیونالیسم ترکی ،باز آفرینی ارتباطی مشروع میان دین و دولت تاکید بر دموکراسی و مدارا و تشویق مناسبات با جمهوری های ترک زبان

 

نقد:

     همانطور که در ابتدای مقاله آمده است اولین مطلبی که ذهن را به خود جلب می کند تحت تاثیر اندیشه های پست مدرن قرار داشتن روشنفکران مسلمان در زمان روی کار آمدن حزب رفاه می باشد که همزمان می شود با باز شدن فضا برای ابراز اندیشه ها و افکار رو شنفکران مسلمان که غالبا در بیان افکار و عقاید مشخص می شود که  دین و مذهب کمرنگ مطرح می شوند که این جریان در افکار گولن نیز به خوبی مشخص است و بیشتر اسلام اسلام فرمایشی و بسیار اهل سازش و تساهل و تسامح نشان داده می شود و اثر ی از کارکرد قوی اجتماعی و حکومتی مطرح نمی شود.

گولن به عنوان یک روشنفکر مسلملن علاقه ای ندارد که دولت و شزیعت یا قوانین اسلامی را بکار گیرد در صورتیکه زمانی یک مکتب و مذهب جاری و ساری می شود که احکام و قوانین آن تا پایین ترین لایه های یک جامعه نفوذ کند ظاهرا گولن با اشارهای که به این مطلب می کند که "بیشتر قوانین و احکام اسلامی درباره زندگی شخصی انسانهاست و فقط بخش کوچکی از آنها به حکومت و کشور داری مرتبط می شود ولازم نیست دستورات را به اجرا بگذاریم زیرا مذهب موضوعی شخصی است و الزامات آن نباید بر همه تحمیل گردد "اصلا علاقه ای بر تشکیل حکومت و نظام اسلامی ندارد و بیشتر جانب سکولار را می گیردو نظام ترکیه را به همان شکل قبول دارد و اسلامگرایی را در همان درجه و جایگاه حداقل پذیرفته است البته احتمال دارد این دیدگاه او از آیه ای که از قول خداوند متعال قرائت می کند که"خداوند وضع هیچ قومی را تغییر نمی دهد مگر اینکه خود آن قوم به پا خیزند"

 

دید منفیی که گولن نسبت به اسلام سیاسی دارد وجماعتی که با همین تفکر تربیت کرده  کارکرد اسلام در زمینه های مختلف را پایین می آورد وبه نظر می رسد گولن بیشتر در فکر ترویج و گسترش فلسفه مبتنی بر ناسیونالیسم ترکی است تا فلسفه مبتنی بر اسلام چرا که عنوان می کند ارزشهای ترکیه شامل میراث بر جای مانده از عثمانیها،سکولاریسم،اقتصاد بازار و دمو کراسی است و هیچ اشاره ای به اسلام نمی کند.

باتو.جه به اینکه با روی کار آمدن حزب اسلامگرا و ضد سکولار رفاه فضا برای ابراز نظر و اعلان عقاید متفکران مسلمان باز شدو خود گولن نیز آزادانه تر به فعالیت پرداخت اما ایشان از سقوط و منحل شدن این حزب توسط ارتش ترکیه حمایت کرد و عنوان نمود که حزب رفاه خود سبب بحران سیاسی ترکیه و رویارویی با ارتش سکولار این کشور بود و حتی برکناری این حزب را غیر منصفانه ندانست.

بطور کلی با تو جه به فعالیتهایی که جنبش گولن درزسازگاری اسلام و دمو کراسی ،مدرنیته و علم و.. انجام دادند و توانستند میلیونها نفر را جذب جنبش و مکتب خود بکنند به  نظر می رسد با تساهل و تسامح وانعطاف شدیدی که داشتند مجبور می شدندبه خواسته های حداقلی در اسلامی کردن ناسیونالیسم ترکی و باز آفرینی ارتباطی مشروع میان دین و دولت و دموکراسی تن دهند و با سیاست مداراجویانه دل دولت سکولار را بدست آورده و تشویق مناسبات با جمهوری های ترک زبان را در دستور کار داشته باشند.

                                                                                                            باتشکر

مهدوی منش

 

+ نوشته شده توسط سید اسد الله اطهری مریان در دوشنبه چهاردهم اردیبهشت ۱۳۹۴ و ساعت 21:30 |

بسمه تعالی

با تقدیم سلام ،ادب و احترام محضر استاد ارجمند جناب آقای دکتر سید اسدا.. اطهری

مرورو نقدی بر مقاله فتح الله گولن

ابوالفضل مهدوی منش دانشجوی کارشناسی ارشد علوم سیاسی

پس از به قدرت رسیدن حزب اسلامگرای رفاه در جامعه ترکیه روشنفکران مسلمان که عمدتا تحت تاثیر اندیشه های پست مدرن قرار داشتند فرصتی را برای طرح مباحث عمده ای راجع به ملت،پیشرفت،مذهب ،اسلام سیاسی ،سازش میان اسلام و دموکراسی ،رابطه میان اسلام وعقل ،مدرنیته ،علم و همچنین استفاده از عقل در مسائل مربوط به اعتقادات اسلامی ،تفاوتها و پلورالیسم در اصول برابری و نقد از حاکمیت سیاسی و اشراف مطرح کردند و روشنفکران بسیاری افکار و عقاید خود را مطرح نمودند و حتی حکومت ناسیونال ترکیه را که خواستار تحمیل وحدت فرهنگی و مذهبی بر جامعه متکثر و متفاوت ترکیه بود را به نقد کشیدند چرا که قائل بودند این نوع سیاست منجر به تبعیض در جامعه و برتری عده ای برعده ای دیگر می گردد. البته همین نقدرا نیز راجع به طرح حکومت اسلامی نیز داشتند و عنوان می کردند طرحی که جامعه را مبتنی بر اصول اسلامی قالب گیری کند نه تنها برای غیر مسلمانان بلکه برای خود مسلمانان نیز موجب فشار و خفقان خواهد شد بطور مثال علی بولاچ اظهار می داشت که فکر حکومت اسلامی برای ترکیه همچون ایجاد تن پوش اسلامیت برای کمالیت است و اسلامگراها مانند کمالیستها می خواهند مجمو عه زندگی اجتماعی و اقتصادی را در مهار دولت در آورندو طرح حکومت اسلامی را طرح مرده ای عنوان می کند و یگانگی دین و دولت را از اسلام نمی داند بلکه بر گرفته از روم شرقی می داند البته امروز ایشان دمو کراسی و اسلام را همساز می داندو افکار  و اندیشه هایی نزدیک به این مضمون مطرح می شدکه طبق مقاله یکی از معرو فترین و مهمترین جنبشها و مکاتب جنبش فتح ا... گولن که جنبش اسلام گرای ترکی و لیبرالی در خاور میانه است که عدهای از نخبگان سکولار ترکیه این جنبش را تحولی مترقی می دانند اما عدهای دیگر اورا تهدیدی پنهان ارزیابی می کنند. جماعت تحت نفوذ گولن همزمان ویژگیهای اسلامی لیبرالی و مدرن را دارا هستند و کوشیدهان جنبش سیاسی ای مبتنی –طرفداری از مدرنیسم ،ناسیونالیسم ترکی ،تساهل و دموکراسی _بدون قربانی کردن احکام مذهبی بر پا کنند و با ایجاد آشتی بین ارزشها ی سنتی و اسلامی با زندگی مدرن و علم در تطبیق و مقایسه بادیدگاههایگروههای بنیاد گرای اسلامی به نحو ویژه ای در برابر زندگی غیر اسلامی ،لیبرالی مداراجویانه است که تحت تاثیر اسلام ترکی ابدا شده است و به وسیله برخی از متفکران ملی گرا و نیز جنبش نور با نوشته های سعید نورسی به وجود آمد که وعده اصلی جنبش اسلام ترکی میانه روی است.  

جنیش گولن ادعاها  و عقاید و اهدافی دارند که عبارت اند از:

1-    آشتی دادن ارزشهای سنتی و اسلامی با زندگی مدرن و علم

2-    هیچ تضادی میان مذهب و علم وجود ندارد

3-    ارتباط اسلام با عقل ،مدرنیته،دموکراسی و علم

4-    استفاده از عقل در مسائل مربوط به اعتقادات اسلامی

5-    استقبال از تمامی جنبه های علوم که با اسلام سازگار است.

6-    دانش سکولار شگفتی های جهان الهی و قدسی را تقویت می کند.

7-    بهترین شکل حکومت شیوه دمکراتیک می باشد.

8-    نقش دولت را در حفظ ثبات بسیارمهم می دانند

9-    بیشترین قوانین و احکام اسلامی درباره زندگی شخصی است و فقط بخش کوچکی از احکام اسلام به حکومت و کشورداری مرتبط نمی شود و لازم نیست دستورات را به اجرا بگذاریم زیرا مذهب موضوعی شخصی است و الزامات آنرا نباید بر همه تحمیل کرد.

10-                       اسلامی کردن ایدئولوژی ناسیونالیستی ترکیه و ترکی کردن اسلام از اهداف گولن است

11-                       هیچ کس نباید به سبب نوع لباس یا اندیشه اش مورد انتقاد قرار بگیرد و می گوید حجاب زنان جزء مسائل فرعی اسلام است.

12-                       طرفدار نوع آموزشی است که موجب پیوستگی با جهان مدرن می شود.

13-                       از همکاری میان تمام مذاهب به عنوان اقدامی متقابل حمایت می کند و دامنه تسامح و تساهل خویش را چنان می گسترد که سکولاریتها و غیر مسلمانان ترکیه را نیز در بر می گیرد و این رهیافت را برای احیا کثرت گرایی فرهنگی امپراطوری عثمانی تامین ثبات ترکیه و جلوگیری از بروز کشمکشهایی از نوع منازعه میان اهل سنت و علوی های میداند.

14-                       گولن حکومتهای دمکراتیک مبتنی بر آزادی ،حق انتخاب و فرد گرایی را ستایش می کند و ادعا می کند اسلام امروزه با دموکراسی مدرن لیبرال سازگار است و معتقد است انسانها باید خود وضعیت خویش را تغییر دهند.

15-                       از نظر اسلام یک حکومت باید بر مبنای قرارداد اجتماعی باشد

16-                       ایجاد یک جماعت مخاالف اسلام سیاسی از اهداف گولن بود که تا حدودی به آن رسید.

17-                       بر مبنای گرایشهای ترکی خود توجه به جمهوری های ترک زبان شوروی سابق را تشویق می کند که بیشتر از فلسفه مبتنی بر ناسیونالیسم ترکی حمایت می کند تا از فلسفه مبتنی بر اسلام .(تشکیل کشوری با الگوی سکولاریستی هم در جمهوری آذربایجان و هم آسیای مرکزی حمایت می کند.)

18-                       از نظر گولن ارزشهای ترکیه شامل میراث بر جای مانده از عثمانی ها،سکولاریسم اقتصاد بازار و دمکراسی است.

19-                       ایجاد امت اسلامی از تفکرات گروه گولن می باشد.

20-                       یکی از عقاید اساسی پیروان گولن این است که ارزشهای اخلاقی نه از طریق تبلیغ و ترغیب و درس مستقیم بلکه با ارائه نمونه های خوب در تماس ها و رفتار روزانه انتقال می یابد که برخی ها تلاشهای آنها را اسلام آمیخته با ناسیونالیسم ترکی می دانند.

21-                       جنبش گولن در صدد پیوستن به جهان مدرن از طریق آشتی دادن ارزشهای مدرن و سنتی است.

22-                       ساختن اسلام خاص ترکیه به یادآوری امپراطوری عثمانی ،اسلامی کردن ناسیونالیسم ترکی ،باز آفرینی ارتباطی مشروع میان دین و دولت تاکید بر دموکراسی و مدارا و تشویق مناسبات با جمهوری های ترک زبان

 

نقد:

     همانطور که در ابتدای مقاله آمده است اولین مطلبی که ذهن را به خود جلب می کند تحت تاثیر اندیشه های پست مدرن قرار داشتن روشنفکران مسلمان در زمان روی کار آمدن حزب رفاه می باشد که همزمان می شود با باز شدن فضا برای ابراز اندیشه ها و افکار رو شنفکران مسلمان که غالبا در بیان افکار و عقاید مشخص می شود که  دین و مذهب کمرنگ مطرح می شوند که این جریان در افکار گولن نیز به خوبی مشخص است و بیشتر اسلام اسلام فرمایشی و بسیار اهل سازش و تساهل و تسامح نشان داده می شود و اثر ی از کارکرد قوی اجتماعی و حکومتی مطرح نمی شود.

گولن به عنوان یک روشنفکر مسلملن علاقه ای ندارد که دولت و شزیعت یا قوانین اسلامی را بکار گیرد در صورتیکه زمانی یک مکتب و مذهب جاری و ساری می شود که احکام و قوانین آن تا پایین ترین لایه های یک جامعه نفوذ کند ظاهرا گولن با اشارهای که به این مطلب می کند که "بیشتر قوانین و احکام اسلامی درباره زندگی شخصی انسانهاست و فقط بخش کوچکی از آنها به حکومت و کشور داری مرتبط می شود ولازم نیست دستورات را به اجرا بگذاریم زیرا مذهب موضوعی شخصی است و الزامات آن نباید بر همه تحمیل گردد "اصلا علاقه ای بر تشکیل حکومت و نظام اسلامی ندارد و بیشتر جانب سکولار را می گیردو نظام ترکیه را به همان شکل قبول دارد و اسلامگرایی را در همان درجه و جایگاه حداقل پذیرفته است البته احتمال دارد این دیدگاه او از آیه ای که از قول خداوند متعال قرائت می کند که"خداوند وضع هیچ قومی را تغییر نمی دهد مگر اینکه خود آن قوم به پا خیزند"

 

دید منفیی که گولن نسبت به اسلام سیاسی دارد وجماعتی که با همین تفکر تربیت کرده  کارکرد اسلام در زمینه های مختلف را پایین می آورد وبه نظر می رسد گولن بیشتر در فکر ترویج و گسترش فلسفه مبتنی بر ناسیونالیسم ترکی است تا فلسفه مبتنی بر اسلام چرا که عنوان می کند ارزشهای ترکیه شامل میراث بر جای مانده از عثمانیها،سکولاریسم،اقتصاد بازار و دمو کراسی است و هیچ اشاره ای به اسلام نمی کند.

باتو.جه به اینکه با روی کار آمدن حزب اسلامگرا و ضد سکولار رفاه فضا برای ابراز نظر و اعلان عقاید متفکران مسلمان باز شدو خود گولن نیز آزادانه تر به فعالیت پرداخت اما ایشان از سقوط و منحل شدن این حزب توسط ارتش ترکیه حمایت کرد و عنوان نمود که حزب رفاه خود سبب بحران سیاسی ترکیه و رویارویی با ارتش سکولار این کشور بود و حتی برکناری این حزب را غیر منصفانه ندانست.

بطور کلی با تو جه به فعالیتهایی که جنبش گولن درزسازگاری اسلام و دمو کراسی ،مدرنیته و علم و.. انجام دادند و توانستند میلیونها نفر را جذب جنبش و مکتب خود بکنند به  نظر می رسد با تساهل و تسامح وانعطاف شدیدی که داشتند مجبور می شدندبه خواسته های حداقلی در اسلامی کردن ناسیونالیسم ترکی و باز آفرینی ارتباطی مشروع میان دین و دولت و دموکراسی تن دهند و با سیاست مداراجویانه دل دولت سکولار را بدست آورده و تشویق مناسبات با جمهوری های ترک زبان را در دستور کار داشته باشند.

                                                                                                            باتشکر

مهدوی منش

 

+ نوشته شده توسط سید اسد الله اطهری مریان در دوشنبه چهاردهم اردیبهشت ۱۳۹۴ و ساعت 21:30 |

بسمه تعالی

 

موضوع : فتح الله گولن

استاد: دکتر سید اسداله اطهری

دانشجو : علی ناصح فرد

 

 

 

 

 

 پیشگفتار: دولت فعلی ترکیه که حزب عدالت و توسعه است با شعار اسلامی و از سرپل شهرداری قدرت را به دست گرفته و در سیاست خارجی چرخش های مختلفي تابحال داشته از جمله :

1-در جامعه تركيه به وي‍ژه پس از به قدرت رسيدن حذب رفاه، بعنوان وارث حذب نظام ملي و رستگاري، و موفقيت حذب فضيلت و به وي‍ژه حذب عدالت و توسعه روشنفكران مسلمان مباحث عمده اي را مطرح كردند؟

 

ج )1-1- گرایش به شرق اسلامی و کشورهای آسیای میانه به خاطر بکر بودن و بازارهای اقتصادی

ج)2-1- چرخش به سمت اتحادیه اروپا که آرزوی دیرینه ترکها است (البته مخالفت اروپائیها به بهانه قتل عام مسیحیان در سال 1915 و همچنین دستگیری عبدالله اوجان و مسئله  کردها  و حقوق بشر به سرانجام نرسید

ج)3-1-چرخش به سوی دنیای عرب برای اعاده نوعشمانيزم كه ابتدا با شعار کمک به فلسطین و مهار صهیونیسم آغاز شد و سپس با پدید آمدن بیداری اسلامی و تلاش کشورهای عربی برای انحراف و مدیریت آن به همکاری قطر و عربستان در سوریه انجامید وبا روی کار آمدن اخوان در مصر و همچنین حضور اخوانی ها در تونس که دولت اردوغان را الگوی مناسبی برای خود معرفی کرده بود ابعاد دیگری پیدا کرد.

چرخش اخیر به سوی جمهوری اسلامی که پس از شکست مرسی در مصر با حمایت عربستان از دولت نظامی مصر همچنین تحولات سوریه را می توان نام برد.

 

 

 

 

2- بولاچ كه هم عالم ديني و هم جامعه شناس است، از جمله پر نفوذترين روشنفكران مسلمانان تركيه به حساب مي آيد. در دوران رياست رجب طيب اردوغان بر شهرداري استامبول، او مشاور فرهنگي بود او مي گويد‌:

طرح حكومت اسلامي، طرح مرده اي است.

 

ج ) 1-2- مقایسه حکومت اسلامی با نظامهای ناسیونالستی بدون معرفی چه نوع از حکومت اسلامی نظام اسلامی است . اگر منظور حکومت خلیفه گری صدر اسلام یا ادامه آن شبه شاهنشاهی حکومت عثمانی باشد صادق است وگرنه حکومت اسلامی کاملا مردمی و مشارکتی است ، نه فرمایشی است.

 

3- به نظر او يگانگي  دين و دولت از تاريخ اسلام گرفته نشده بلكه بر گرفته از دوران تاريخي روم شرقي است.

 

ج ) 1-3-جدایی دین از سیاست یا اصلاحاتی چون ، دین دولتی ، دولت دینی ، اسلام سیاسی ، اسلام صرفا سیاسی و ... همه اینها را یا غربیان یا روشن فکران غربگرا برای منزوی کردن اسلام و مسلمانان و تقویت سلطه غرب برجان اسلام . تولید و گسترش داده اند ، این در حالی است که سیاست به پهنای هدایت عمیق و اصل دین است دینی به نوع نظام و حاکمان و کارگزاران مردم مسلمان و کشورهای مسلمان کار نداشته باشد همان نباشد بهتر است چون قسمت اعظم احکام اسلام اجتماعی و حکومتی است و نیاز به تشکیل حکومت برای اجرای دین مي باشد.

 

 

4-در حال حاظر متفكران جنبش اسلامي تركيه به دو دليل  نگرش صرفا  سياسي  به اسلام را اشتباه مي دانند:

يكي اينكه روند دموكراسي در كشور را مسدود كرده و ديگر اينكه دين بيش از اندازه دنيوي شده است به همين جهت بني او جي يكي ديگر متفكران مسلمان هشدار داد.

 

ج)1-4- در نقد جمله سکولار – بنی اوجی باید گفت : اسلام یک برنامه کامل زندگی از طرف خداوند توسط پیامبر برای بشریت ارسال شده و بکارگیری بایدها و نبایدهای دیني سعادت دنیوی و اخروی را در پی خواهد داشت.

مصادیق مسائل مستعدثه(چيزهاي جديد) لکن جهت گیری تمام شئون مسلمان بايد الهي و تضمين كننده سعادت دنيوي و اخروي باشد و اين جهت گيري با توجه به فقه پويا و تاثير زمان و مكان در فقه به هيچ وجه دست و پا گير و مزاحم مكلف نمي باشد.

 

5- اما مراتب فكري ديگري نيز در تركيه وجود دارد كه در چار چوب جنبش اسلام گرايي تركيه به رهبري فتح الله گولن – از جالب ترين نمونه هاي تفكر اسلام گرايي ليبرال در خاورميانه است.

گولن و پيران او كشيده اند جنبش سياسي اي نه مبتني بر طرفداري از مدرنيسم ناسيوناليسم تركي، تساهل دموكراسي – بدون قرباني كردن احكام مذهبي بر پا كنند و امروزه ساختار و فلسفه اين جنبش و رهبري آن در بسياري از گروه ها و نهادهاي آموزشي تجلي يافته است.

 

ج)1-5- اسلام ناب و کامل برگرفته از سنت پیامبر و مکتب اهل همان اسلامی است که امروزایران را جزء ده قدرت برتر جهان قرار داده و مي رود که تمام جهان را با این مکتب اشنا کند اما اسلام سکولار با لیبرال در ترکیه اسلام تکفیری در عربستان ویا اسلام افراطی ( تشیع لندني) امروز در هندسه قدرت و ژئوپلتک جهان کجا قرار دارد. اسلام سیاسی مستقل از مکاتب غربی و شرقي بسیار پیشرفته و متعالی تر از اسلامی است که بخش هایی از اداره جامعه و حکومت را از مکاتب غربی و شرقي به عاريه گرفته باشد. اما اسلام سیاسی مکتب اهل در ایران در سال 1979 با شعار نه شرقی نه غربی شروع کرد و با استفاده از تمام تجربياتي حکومتی و ضعتي بشريت ، نظام مبتني بر عقلانيست و تكريم انساني را بنا نهاد كه امروز بعنوان الگويي موفق و جذاب براي ديگر ملت ها قرار گرفته است. نه اسلام ليبرال عبدالله گولن.

6- گولن در سال 1953 م. خرفه واعظ دولتي تنها منصب قانوني واعظان در تركيه را پيش گرفت و در سال 1958 م. دريكي از مساجد ادرنه به تدريس پرداخت چهار سال بعد ازمير رفت و جنبش او در آنجا آغاز شد.

 

ج)1-6- در یک نگاه در مورد عبدالله گولن ودر جريان نورچی ها بايد گفت : عبدالله گولن سرکرده نورچی ها که در آمریکا مستقر است در تحولات داخلی ترکیه به خصوص اینکه در دستگاه قضایی و پلیسی آن کشور نفوذ دارد موثر است . و ادامه قدرت را برای توسعه و عدالت با چالشی مواجه ساخته .

جریان نورچی ها با محوریت عبدالله گولن که رقابت سیاسی را با اردغان آغاز کرد ، ضمن برخورداری از حمایت آمریکایی ها ، جریانی مشکوک و دارای همگرایی بیشتر با آمریکا و رژیم صهیونیستی است که در صورت حاکمیت او ایران را از ظرفیت های همکاری اقتصادی و سیاسی با ترکیه محروم خواهد ساخت.

 

7-نگرش و ديدگاه هاي جنبش گولن درباره اسلام در تطبيق و مقايسه با ديدگاه هاي گروه ها بنياد گراي اسلامي به نحو شگفت آوري در برابر سبك زندگي غير اسلامي، - و مدارا جويانه تر ازهرمنوتيك ريشه مي گيرد تحت تاثير مفهوم اسلام تركي ابداع شده است؟

 

ج)1-7- نقد شرایط سیاسی اجتماعی : با توجه به مطالب پیش گفته و تجربه انقلاب اسلامی و موفقیت های چشم گیري حکومتي علمي و اجتماعی آن مفاهیمی چون سبک زندگی غیر اسلامی ، مدارا جویانه تساهل و تسامع در اصول و نحوه برخورد با دشمنان اسلام جایی ندارد مروجين چنين تفكراتي یا جاهل اند یا خائن به اهداف اصول اسلامی . اسلام به عنوان آخرین دین الهي و در بردارنده تمام امورات بشری است . آموزه های آن قایل مقایسه با آموزه های بشری و فیلسوفان غربی نیست و بی علت نیست که مروجين چنین تفکراتی همواره تحت حمایت مالی و سیاسی غرب بوده ولی مصلحان و واقعي امت اسلامی متهم به بنیاد گرایی (یک واژه مربوط به افراط گرایی مسيحي منحرف شده بوده)و تروریسم و ضد حقوق بشری هستند.

و این مطلب را نیز باید یاد آور شد که اصول و محکمات الهي ، حلال وحرام الهی و مبارزه با طاغوت و مستکبران مفاهیم قابل معامله و محافظه کاری نیست و عمل به کل اسلام رهایی از ظلم و سعادت می آورد.

 

8- در مورد انديشه سياسي عبدالله گولن.

ج)1-8- اندیشه سیاسی عبدالله گولن به خاطر غیر اسلامی بودن و وامدار بودن به فلسفه غرب طرح خود را با نام سازش سنت مدیرنیته بنا نهاده ، این درحالی که اسلام اصیل و ادیان الهی پیشین هیچ سرسازشی نه با ظالمان و جباران و ستمگران زمان خود نداشتند و همواره درحال مبارزه و جنگ با جبهه باطل درزمان خود بودند و اصل دعوای سنت  و مدرنیته مربوط به جهان مسیحیت تحریف شده و اربابان کلیسا در غرب بود.

اسلام ناب هیچ ناسازگاری با مدرنیم ندارد ضمن حفظ اصول خود از تجربه نیروی و محصولات مدرنیسم با جهت الهی بهره می برد.

 

9- بيشتر قوانين و احكام اسلامي درباره زندگي شخصي انسان هاست.

عبدالله گولن

ج)1-9- برخلاف نظر گولن بیشتر احکام اسلامی اجتماعی و حکومتی است و فقهای بزرگ شیعه از زمان آيت كركي ها صاحب جواهر تا به امام خمینی(ره) بر این باور بودند و برای اجرای احكام غیر شخصی حکومت اسلامی و ولایت فقیه را مطرح و در نهایت امام خمینی(ره) ولايت فقيه را در ایران عملی کرد . لذا در یک جامعه اسلامی بهترین حکومت ، حکومت اسلامی است بدون پسوند يلبرال یا ماركسيم سکولار یا   چون اسلام از این مکاتب بالاتر و کامل تر است و عبارت اسلامی کردن ایدئولوژی ترکیه صحیح نیست. اسلام خود ایدئولوژی است و فرامرزی و فرا زمانی و لذا اسلام ترکی یا ایرانی یا عربی صحیح نمی باشد.

و دیگر نظریات ایشان مثل حقوق زنان ، اسلام مدرنیته ،تساهل و تسامح، اسلام دموکراسی ، آزادی و حق انتخاب  و ... همه اینها همان نگاه غربیان وغربي پسند است با پسوند اسلامی اتو کشیده و بزک شده هرمونيك و تجدد و روشنفکری تحویل جوامع اسلامی می گردد

+ نوشته شده توسط سید اسد الله اطهری مریان در یکشنبه سیزدهم اردیبهشت ۱۳۹۴ و ساعت 22:2 |

نقد مقاله نوع رژیم وحقوق بشر

یک رژیم باید ثبات داشته باشد و این نوع رژیم ها کمتر حقوق بشر را نقص می کنند، مشروعیت از ثبات برای یک رژیم حیاتی تر است چون رژیمی که با زور پایه گذاری شده باشد به کل حقوق بشر را نقص می کند ولی از طرفی هم می توان با جبران مشکلات سیاسی و اقتصادی این رژیم ها را نجات داد.

شناختن یک رژیم از هر لحاظ چه اجتماعی و اقتصادی و چه فرهنگی باعث می شود که آن حکومت را با شناخت به سمت حقوق بشر و جامعه ی برتر سوق داد. ناآگاهی از گذشته و پیشینه یک دولت باعث نابودی حال و آینده آن می شود .

با این تفاسیر ذکر شده به نظر من رعایت کردن حقوق بشر اصلا کار دشواری نیست فقط باید با شناخت کامل از جامعه طرح های بشر دوستانه را پایه گذاری کرد و به آن ها بودجه اختصاص داد و رسیدگی کرد. اگر پشت هر یک از برنامه های توسعه طلبانه یا اقتصادی و فرهنگی و اجتماعی و...تفکری بر مبنای اهمیت داشتن تک تک حقوق مردم آن جامعه موردنظر باشد؛ بدون داشتن شرایط خاصِ هر حکومت، و دادن نام دموکراسی به آن نیز می توان حیات آن جامعه را به سمت تعالی و رضایت پیش برد.

فقط برنامه ریزی و دولتی کاردان باید پشت هر جامعه حقوق بشر خیز باشد. هر چند که این نظرات آرمانی است ولی برای داشتن یک جامعه آرمانی، نظرات آرمانی باید داشت.

در سیاست های خارجی، دموکراسی و حقوق بشر از اهمیت زیادی برخوردار است و خود دولت می تواند و توان این را دارد که کمک کند حقوق بشر به وجود آید یا آنکه پایه های به وجود آمدن آن را تخریب کند. با استراژدیهای اقتصادی و سیاست های متنوع و به جا می توانند کمکی در به وجود آمدن حقوق بشر باشند . حقوق بشر رژیم ها رابطه ی مستقیمی با مردم و ملت خود دارند پون باید حکومت مشروعیت داشته باشد .

 

دال بر این باور است که اگر آزادی های سیاسی منظم رعایت شود به سمت جامعه دموکراتیک می رویم و اینها جز جوهرء دموکراسی است ولی نقد بر نظر آن این است که حقوق بشر فقط از صورت سیاسی و آزادی های آن صورت نمی گیرد و شاخص های دیگر هم نیزحائز اهمیت هستند.

لینز شاخص های حقوق بشر جهانی است و باید کل مردم جهان آن استاندارد ها را قبول داشته باشند، حقوق اساسی و حقوق مدنی اهمیت دارند او حق آزادی بیان، مبادله اطلاعات و آزادی تشکیلات سیاسی و عدم خشونت را از نشانه های دموکراسی می داند و معتقد است با وجود رژیم های سیاسی متفاوت آن رژیمی که دموکراسی است هم نیز می تواند ضامن حقوق بشر باشد .

از نظر دانلی و هوارد فقط رژیم های لیبرال و دولت های حداقل حقوق اساسی و دموکراسی را رعایت می کنند.

 

دموکراسی چون به نکات مثبت یک حکومت یا رژیم می پردازد و کنترل از پایین به بالای رهبران سیاسی و ایجاد رابطه ی میان حکومت کنندگان و حکومت شدگان را تجویز می کند. دارای انعطاف می باشد و آغوشی باز برای تغییرات سیاسی دارد ولی مثلا توجه به حقوق سیاسی و مدنی باعث می شود که برای حفظ حقوق اقتصادی و اجتماعی تضمینی نباشد.

ولی در بعضی از شرایط نیز برعکس صورت گرفته و در رژیم های غیردموکراسی مثل کره ی جنوبی نشانه های حقوق بشر با توسعه اقتصادی و... یافت می شود.

زینب یادگاری کارشناسی حقوق

+ نوشته شده توسط سید اسد الله اطهری مریان در شنبه دوازدهم اردیبهشت ۱۳۹۴ و ساعت 18:39 |

به نام خداوند بخشنده مهربان

با عرض سلام و احترام خدمت جناب آقای دكتر سید اسداله اطهري مریان

مروری بر مقاله فتح اله گولن و نقدي بر آن

محسن کریمی دانشجوی ارشد علوم سیاسی  

 

جامعه ترکیه پس از به قدرت رسیدن حزب رفاه تحت تاثیر روشنفکرانی قرار می گیرد که دارای اندیشه های پست مدرنیسمی هستند که می خواهند بین اسلام و دموکراسی سازش ایجاد نمایند. و همچنین خواستار تحمیل وحدت فرهنگی  و مذهبی بر جامعه ترک هستند و آن را نقد می کنند. در خصوص تبعیض قرار گرفتن برخی گروه ها بر دیگران انتقاداتی دارند و همچنین نقد حکومتهای اسلامی را جایز می دانند چرا که بر این باورند که حکومت اسلامی نوعی حکومت ایدئولوژیکی است. همچنین در این مقاله از پر نفوذترین روشنفکران مسلمان جامعه ترکیه حرف به میان می آید که آنها تفکر حکومت اسلامی بر جامعه ترکیه را تن پوش اسلامیت بر کمالیت می دانند.

برخی طرح حکومت اسلامی را طرح مرده می دانند چرا که یگانگی دین و دولت خودشان را نشأت گرفته از تاریخ اسلام نمی دانند بلکه آنها را از دوران روم شرقی می دانند. البته به گفته کمال آتاتورک بنیانگذار جمهوری سکولار ترکیه که می گوید:»حکومت از آن ملت است.

وعده اصلی جنبش اسلام ترکی، میانه روی است یعنی از زمانی که مردم ترک تبار، اسلام را قبول کردند تحت تاثیر عقاید صوفیانه بوده اند. همچنین در تاریخ سیاسی ترکیه در تمام دوران اعتقاد مردم این بود که سلطان باید براساس عدالت ،برابری و پرهیزگاری حکومت کند و می خواستند با این رهیافت به جدا نگاه داشتن مذهب از امور دنیوی برسند.

در این مقاله عوامل تاثیرگذار بر جنبش گولن، جنبش نور،جنبش رساله میراث ترکی اسلامی است.           که دولت به مقابله با آن پرداخت این در حالی بود که جوانان تحصیل کرده نظام آموزشی سکولار ترکیه از آن استقبال کردند. و آنها تحت تاثیر سعید نورسی از جریانهای آزادی خواه در برابر استبداد می گفتند که اگر آزادی نباشد کسی ایمان ندارد. البته برخی تحلیلشان از سعید نورسی این است که جنبش غیر سیاسی ایشان با جنبه های علوم اسلامی سازگار است و مورد استقبال قرار می گیرد چرا که دانش سکولار شگفتی های جهان الهی را تقویت می کند. البته این گروه به دموکراتیک کردن اسلام کمک می کنند.

       فتح الله گولن همچنین در آثارش به موضوعات رابطه اسلام و علم، به ارتباط بین اسلام و دموکراسی... هم اشاره می کند در ادامه از اندیشه سیاسی سخن به میان می آید و ضعف این اندیشه ها در جامعه ترکیه را عمدتا فاقد دستگاه فلسفی می دانند البته نوشته های گولن هم از این ضعف رنج می برد و تلاش در جهت آشتی سنت و مدرنیته را بنا می کند تا از روش شناسی هرمنوتیک بهره مند شوند.

جامعه ترکیه از سالها قبل تلاش در جهت غربی نشان دادند خود است و می خواهد با غربی نشان دادن خود با مدرنیته سازش کند هرچند گولن با اعتقاد به این مسئله که قوانین اسلامی و شریعت درباره زندگی شخصی انسانهاست و به حکومت و کشورداری مرتبط نمی باشد و مذهب را موضوعی شخصی قلمداد            می کند و بهترین شکل حکومت را شیوه دموکراتیک می داند و بر همین اساس از حکومتهای منطقه مثل عربستان سعودی هم انتقاد می کند.

اهداف گولن، اسلامی کردن ایدئولوژی ناسونالیستی ترکیه و ترکی کردن اسلام است. و  امیدوار به احیاء ارتباط میان مذهب و دولت است همان طوریکه در دوره عثمانی این امر اتفاق افتاد. ایشان تامین صلح و آرامش در جامعه را در تساهل و گفتگو می دانند و از تحقیر و سرزنش همه را برحذر می کند. البته این نظر را برای کل مسلمانان، مسیحیان، یهودیان  قابل اجراء می داند.

گولن در ملاقاتش با پاپ و خاخام های یهودی در پی ترویج گفتگو میان مذاهب است هر چند این ملاقات مورد انتقاد بسیاری قرار می گیرد و آنها معتقد بودند که گولن با این کارها می خواهد خودش را رهبر اسلام جهان نشان بدهد.

گولن در مورد حجاب زنان هم معتقد است که حجاب از مسائل فرعی اسلام است و نباید زنان را به دلیل طرز پوشششان مانع از پیشرفت کنند. گولن از پیوستن ترکیه هم به اتحادیه اروپا حمایت می کند و با این فکر می خواهد که اسلام به نظام های اقتصادی و سیاسی بین المللی  ملحق بشود پس غرب را بهترین منبع فناوری می داند.

گولن معتقد است که امروزه دیگر اسلام با دموکراسی مدرن لیبرال سازگار شده است و در این خصوص اشاره به گفته پیامبر اسلام دارد که : همه مردم با هم برابرند و اسلام براساس نژاد ، رنگ، ملیت، و غیره استوار نیست. پس ما می توانیم اسلامی مدرن داشته باشیم.

در رابطه با جنبش فتح الله گولن باید خاطر نشان شد که ایشان در دستبابی به ایجاد یک جماعت مسلمان مخالف اسلام سیاسی است و طرفداران بسیاری را دور خود جمع کرد و همچنین در جناح راست طیف سیاسی ترکیه اعتبار قابل توجه کسب کرد. به همین جهت بسیاری از رهبران احزاب ترکیه مایل اند با او تماس داشته باشند. گولن بانکی هم با عنوان آسیافاینانس تاسیس می کند که هدفش سرمایه گذاری در جمهوریهای ترک زبان است و با این کار در پی جلب توجه و تحکیم مناسبات با این کشورهاست. گولن با این کارها و تاسیس مدارس در کل جهان در پی الگو قرار دادن ترکیه است و ارزش های ترکیه را جا مانده از عثمانی کبیر ،سکولاریسم، دموکراسی می داند و او در پی رسیدن به تشکیل امت اسلامی در منطقه به رهبری ترکیه است.

گولن در رابطه با جنبشش با ارتش ترکیه محتاطانه برخود می کند و بسیار مراقب است که خصومت و دشمنی ارتش را برای خود به ارمغان نیاورد و در صدد متقاعد ساختن ارتشیان به جنبش خود است  و از ارتجاع که همان بازگشت به عقب است سخت نگران است. البته گولن با نفوذ در دل آکادمی های نظامی ترکیه در فکر متحول ساختن ارتش از درون است.

 اسلام گرایان در حالی از حزب رفاه حمایت می کردند که این حزب مورد حمایت گولن نبود و بارها مورد انتقاد او قرار گرفت چرا که او معققد است که حزب رفاه از فقدان یک دولت قدرتمند و اطمینان بخش رنج می برد. و حزب رفاه را مسبب بحران سیاسی ترکیه می داند روابط جنبش گولن با روشنفکران سکولار هم مورد جدال بسیاری از روشنفکران است و آنها گولن را متهم به دنباله روی اهداف اسلام گرایان است و آنها نگرانند که گولن ترکیه را به یک کشور اسلامی از نوع ایرانی تبدیل نماید.

اهمیت جنبش گولن مربوط به ساختار سلسله مراتبی و به نوعی غیر دموکراتیکی آن است و او از به چالش کشیدن وضعیت جاری جامعه ترکیه و سرنگونی دولت شدیداً همه بر حذر می دارد در حقیقیت جنبش گولن از پرداختن و وارد شدن به جنجال ها حساس است و حتی از وارد شدن به حوزه بحث های عمومی خودداری می کند. البته جنبش گولن درصدد پیوستن به جهان مدرن از طریق آشتی دادن ارزش های مدرن و سنتی است.

     در پایان باید گفت که اهمیت جنبش گولن در فراسوی مرزهای ترکیه در کشورهای ترک زبان قفقاز و آسیای مرکزی بخصوص تاجیکستان تاکید بر نوع اسلام ترکی است.و حزبش را از دست یابی به حزب سیاسی  و تبدیل شدن به قدرت سیاسی بر حذر می دارد.

 

نقد


        ترکیه در سیاست خارجی خود در محور غرب قرار دارد. جریان گولن تشکیلاتی وسیع و سازماندهی‌شده است که خاستگاه آن کشور ترکیه است، اما گستره‌ی نفوذ این جریان و برنامه‌هایش تمام خاورمیانه و حتی کشورهای شمال خاورمیانه را در بر می‌گیرد. متأسفانه، در کشور ما به اندازه‌ی کافی به مسایل،‌ احزاب و جریانات ترکیه توجه نمی‌شود. این در حالی است که این کشور،که یکی از همسایگان ایران است، تأثیرات فراوانی را در تعاملات و تحولات منطقه‌ای به جای می‌گذارد. جریان گولن، جریانی ضد ایرانی و داعیه‌دار اسلام معتدل (سکولار)، یکی از مهره‌های مهم در بازی‌های سیاسی در حال اجرا در منطقه است که می‌تواند در تحولات کنونی و آینده‌ی خاورمیانه سرنوشت‌ساز و تأثیرگذار باشد.

          فتح‌الله گولن بر این باور است که امریکا و مجموعه‌ی غرب، اکنون، به قدرت‌هایی جهانی‌ بدل شده‌اند و چاره‌ای جز همکاری با آن‌ها وجود ندارد. او قفقاز و جمهوری‌های آسیای مرکزی و بالکان را حوزه‌ی حیاتی ترکیه می‌شمارد، چرا که در این کشورها، جمعیت درخور توجهی از ترک‌زبانان، هر چند با گویش‌های مختلف، زندگی می‌کنند. از این رو، وی معتقد است که اگر روزی قرار باشد که ترکیه جایگاه گذشته‌ی خود را ـ‌‌ همانند دوره‌ی عثمانی‌ـ بازیابد و به یکی از کشورهای مهم جهان تبدیل شود، باید در میان ترک‌های دیگر کشورها نفوذ خود را بگستراند.

         سعید نورسی (1878 – 1960) که امروز بیشتر با لقب بدیع‌الزمان نورسی شناخته می‌شود، از جمله شخصیت‌های تأثیرگذار ترکیه در اوایل دوران جمهوری بود که با نگاشتن مجموعه کتاب‌ها، یادداشت‌ها، نامه‌ها و ارایه‌ی سخنرانی‌هایی که به بازداشت و تبعید وی انجامید، توانست با ایجاد جریانی در برابر موج لائیسیته و کمونیسمی که دولت آتاتورک ایجاد کرده بود، در حد بضاعت خود مقاومت کند.
نورسی توانست در زمان حیات خود با ایجاد شبکه‌ای از شاگردان، اندیشه‌های خود را در جغرافیایی گسترده منتشر کند، به طوری که در سال‌های نخست جمهوریت که فعالیت‌های دینی با محدودیت‌های فروانی روبه‌رو بود.

 

جریان گولن هیچ‌گاه آشکارا هیچ دعوت و فراخوانی برای اعمال زور و رفتارهای خشن از خود بروز نداده است. برعکس، بیشتر سرگرم مسائل فرهنگی و آموزشی بوده است که این سیاست‌گذاری دقیق حتی موجب جلب حمایت‌های مختلف از جریان شده است.

        با نگاهی به تحولات جهان اسلام و منطقه درمی‌یابیم که این جریان قطعه‌ای است از پازلی که غرب و نظام سلطه‌ی جهانی برای جهان اسلام در نظر گرفته است.با قراردادن این قطعه کنار قطعه‌های اسلام‌هراسی، طرد و انزوای اسلام سیاسی از جوامع اسلامی مانند مصر و لیبی و برخی کشورهای دیگر، همسان نشان‌دادن اسلام سیاسی با گروه‌های تروریستی افراطی و تخریب چهره‌ی نظام اسلامی ایران در اذهان عمومی منطقه،‌ تصویری روشن از آینده‌ی منطقه و نقش مؤثر این جریان در ارائه‌ی اسلام امریکایی به ملل مسلمان نمایان می‌شود

+ نوشته شده توسط سید اسد الله اطهری مریان در چهارشنبه نهم اردیبهشت ۱۳۹۴ و ساعت 10:27 |

با سلام - محضر استاد عزیز و ارجمند جناب آقای دکتر اطهری موارد مربوط به نقد و بررسی جنبش فتح اله گولن          به شرح ذیل خدمت حضرتعالی ارسال می گردد.

با تقدیم احترام- عزیزخانی دانشجوی ترم دوم کارشناسی ارشد علوم سیاسی

اندیشه اسلام خواهی در قرن بیستم دستخوش تحولی بنیادین شد هر چند که صاحب نظران در امور جنبش ها و تفکر سیاسی اسلام در زمینه مثبت و منفی بودن جنبش تغییری اختلاف نظر دارند اما در اینکه ساخت اندیشه اسلامی در دنیای اسلام تحول یافته اجماع نظر وجود دارد  البته این اجماع نظرها در خلا صورت نگرفت بلکه بشدت متاثر از تحولات اجتماعی و سیاسی در سطح ملی منطقه ای و بین المللی بوده است ، همچنانکه تحولات سریع و دامنه دار قرن بیستم چهاره جهان را دگرگون نمود تفکر و جنبش های اسلامی را نیز متاصر می کرد به عنوان مثال جنگ جهانی اول به فروپاشی امپراطوری عثمانی و در نتیجه شکل گیری ساختار بین المللی جدید انجامید امپراطوری عثمانی را با یک بحران فکری و سیاسی عمیق روبرو ساخت و سخت به این اندیشه فرو برد . حال که  امپراطوری عثمانی از بین رفته است چه باید کرد ؟ چه الگوی سیاسی با چه مبانی فکری و نظری باید جایگزین آن بشود؟ اینجاست که در جامعه ترکیه به ویژه پس از به قدرت رسیدن حزب رفاه ، حزب عدالت و توسعه روشن فکران مسلمان مباحث عمره ای را مطرح نمایند که یکی از این مکاتبت فکری که در چارچوب جنبش اسلام گرایی ترکی به رهبری فتح اله گولن مطرح است که او و پیروان وی کوشیده اند جنبش سیاسی ،نه البته مبتنی بر طرفداری از مدرنیسم ،ناسینالیسم ترکی ، تساهل و دموکراسی بدون قربانی کردن احکام مذهبی برپا کنند و امروزه ساختار و فلسفه این جنبش و رهبر آن از بسیاری گروه ها و نهاد های آموزشی تجلی یافته است در تدوین و انشای مقاله  در مقدمه ، گویی خواننده رمان سیاسی را مورد مطالعه قرار میدهد که زندگی سیاسی جوان مردی ها و رشادت های یک تازه وارد سیاسی را که با تلاش بی وقفه بالاخره در صدر به هدف رسیدنش میباشد.

این مقاله برای کسانی که تاریخ سیاسی ترکیه و مردانی از جنبش سیاسی که در این وادی قدم برداشته به خصوص در یک دهه اخیر برای ایشان بسیار جالب بوده است و جلب توجه می نماید و می تواند مفید واقع گردد البته نبایدفراموش کرد که در قسمت اول به طور خلاصه گذشته و زندگی فتح اله گولن قبل از ورودش به سیاست شرح داده شده است و کسی که هیچ گونه هم اگر شناختی از وی نداشته باشد و فقط امروز او را بشناسد تصور میکند که او جزء سیاست به کار دیگری نپرداخته است.

در مقاله از علاقمندی و وابستگی عمیق گولن و خانواده اش به دین انسان ساز و تابناک اسلام و علاقه عمیق اوبه پیامبر گرامی اسلام حضرت محمد (ص) و اصحاب آن حضرت پرداخته است که این می تواند ویژگی بسیار مهم برای فتح اله گولن در راستای در کنار هم قرار گرفتن دیانت و سیاست در اندیشه سیاسی و دینی وی قلمداد کردند. در ارائه مقاله نیز  گولن به اتهام فعالیت های مذهبی مخفی نظیر برپایی اردوگاه های تابستانی برای ترویج ایده ها و اندیشه های اسلامی دستگیر و زندانی میشود که خود این موضوع نیز صحه بر اقدامات و فعالیت های مذهبی فتح اله گولن به عنوان یک فرد سیاسی دلالت دارد در بخش دیگری از مقاله عنوان گردیده است فتح اله گولن در زمان نخست وزیری اوزال از حمایت دولت برخوردار شود که این مطلب نیز از نفوذ و تاثیر گذاری و اندیشه سیاسی مذهبی بالای فتح اله گولن در واقع سرچشمه می گیرد از جمله نقاط قوت دیگر مقاله اشنایی گولن هم با منابع سنتی اسلامی و هم با فلسفه غربی میباشد همین امر موجب شده است که کتاب های فتح اله گولن جزء  کتاب های پر فروش ترکیه محسوب گردد همانطور استاد عزیز و ارجمند نیز در تدوین مقاله عنوان فرموده اند عمدتا اندیشه های سیاسی از یک دستگاه فلسفی بر می خیزد ضعف اندیش ههای سیاسی در ترکیه این است که این اندیشه ها عمدتا فاقد دستگاه فلسفی بوده اند و نوشته های گولن نیز که به عنوان یک اندیشمند سیاسی مطرح است از این ضعف رنج میبرد به این ترتیب وی با استفاده از دستگاه فلسفی غرب سعی میکند اندیشه خود را البته پارادایم اندیشگی خود را بر آشتی سنت و مدرنیته بنا نماید.

البته فرق اندیشه های سیاسی موجود در غرب با اندیشه های سیاسی گولن کاملا تفاوت دارد ، هر چند که ترکیه سعی دارد خود را غربی تعریف نماید که خود این امر نیز در اندیشه متفکران سیاسی ترکیه نیز تاثیر گذار بوده است که گولن نیز در واقع با نگرش یک اندیشه های سیاسی غربی محک بزند.

پرداختن گولن با روش علمی جهت تحلیل مسائل سیاسی البته از ویژگی های بارز آن است چنان چه در بخضی از مقاله اماده است که گولن قوانین و احکام اسلام را مربوط به زندگی شخصی انسان ها دانسته است و فقط بخش کوچکی از ان ها به حکومت و کشور ها مرتبط می شود این درحالی است که تمام احکام دینی ارتباط تنگاتنگی با سیاست دارد و اجرای احکام دینی برای رسیدن انسان ها به سوی کمالات واقعی و سعادت ابدی تعریف شده است و نمی تواند دین را امر شخصی و فردی معرفی نمود . این موضوع  یعنی قوانین و احکام اسلامی را درباره زندگی شخصی دانستن و مذهب را موضوعی شخصی معرفی کردن از طرف گولن  اورا اندکی از مسیر در جهت دین و مذهب حرکت کردند ممکن است دور نماید .

در بخضی دیگری  از مقاله از سوی گولن برخی از رژیم های مختلفی نظیر عربستان سعودی انتقاد گردیده است و آن به واسطه غیر دموکراتیک بودن رژیم های مربوط به ان ها است چرا که گولن معتقد است جهت اجرای سیاست های کشور ها بهترین رژیم ، رژیم دموکراتیک از نوع شکل حکومتی است.

از طرفی نگرانی گولن نیز کاملا منطقی به نظر میرسد ، چرا که او معتقد است رژیم های غیر دموکراتیک مانع اظهار نظر دیگر عقاید در حکومت ها میشود با این حال گولن نقش دولت را در حفظ ثبات و پایداری حکومت بسیار ارزنده توصیف می نماید طرفدارانی بین 200 هزار تا 4 میلیون نفری نفری گولن در مقاله آن هم از طیف و اقشار گوناگون علمی و دانشگاهی  و اقشار تاثیر گذار دیگر  به ویژه جوانان ترکیه توانسته است نفش گولن و تاثیر پذیری جامعه دانشگاهی و علمی ترکیه را از جنبش گولن نمایان کند و همین امر موجب گسترش مراکز انتشاراتی از جهت معرفی هر چه بیشتر جنبش گولن نیز کمک شایان و قابل توجهی نماید

از طرفی گولن از جناح راست طیف سیاسی ترکیه همانطور که در مقاله نیز عنوان گردیده است اعتبار قابل توجهی دارد و همین امر گفتگو ، دیالوگ ، بحث و تبادل نظر و قدرت برقراری ارتباط و اندیشه رای گولن با رهبران سیاسی ترکیه اعم از رییس جمهور ، نخست وزیر  و رهبران سیاسی از احزاب و بازرگانان مهم و سرشناس جنبش فتح اله گولن را حتی در میان چپ ها نیز دارای داشتن گوشه شنوایی نماید در بخشی از مقاله در خصوص روابط جنبش گولن با ارتش ترکیه اشاره شده است و از مراقبت گولن در زمینه ی ایجاد و حفظ روابط حسنه با ارتش و عدم خصومت وی با ارتش بیان شده است که این امر نیز از نقاط قوت جنبش گولن می باشد و مقاله با  قاطعیت و استدلال خوب در این زمینه پرداخته است زیرا در ترکیه محاظ کاران ارتش  را بالاتر از دیگر نهاد های دولی رو نزد گولن نیز به این واقعیت به درستی پی برده است از دیگر ویژگی های مقاله که در راستای عدم تمایل به حزب گرایی و گروه و جناح گرایی بدان پرداخته شده است این است که جنبش گولن نیز هیچ تمایلی به حزب سیاسی تبدیل شدن ندارد و برعکس گولن سعی نموده است همچنان سنت های قوی مذهبی را در جهت پرداختن به نیاز های معنوی ، آموزش گروه های مختلف مردم و از سوی دیگر کمک به برقراری ثبات در مواقع بحرانی در ترکیه کمک نماید این موضوع میتواند جنبش گولن را از آسیب های مربوط به احزاب سیاسی  و جناح بندی ها و تهدیداتی که ناشی از فعالیت احزاب سیاسی ممکن است گریبانگیر یک جنبش یا یک حرکت سیاسی بشود  مصون بدارد.

نکته:

1.تدوین این گونه مقالات که در جهت اولا شناساندن افراد و تفکرات، اندیشه های سیاسی و اجتماعی آن ها تدوین و ارائه میگردد بسیار ضرروری و قابل استفاده می باشد

2. پیشنهاد می گردد کارشناسان و کارشناسان ارشد یک کشور که در زمینه یک یا چند کشور تحقیقات و پژوهش هایی که انجام میدهند جهت بحث و تبادل نظر و ارائه دیدگاه های خود در راستای کاربردی نمودن نظرات و تحلیل های خود جهت استفاده عمومی مجمع یا کمیته یا هر عنوان دیگر که بتواند کارشناسان مسائل مختلف کشور هارا دوره هم جمع نماید تشکیل دهند.

3. در ارائه و تدوین مقاله  مربوط به جنبش فتح اله گولن از عدم وابستگی گولن به هیچ حزب سیاسی سخن گفته شده است که این خود بزرگترین امتیاز این جنبش محسوب چرا که اکثر احزاب و وابستگان به آن در طی زمان و جریانات و تغییر تحولات ممکن است نتواند به ارائه دیدگاه ها و نظرات خود بپردازد پرداختن به مسائل و موضوعات و مباحث پیرامون مربوط به کشور های همسایه و تحلیل مسائل سیاسی اقتصادی اجتماعی و فرهنگی از امتیازات ویژه یک تحلیل گر مسائل کشور ها به ویژه کشور های همسایه می باشد و این امر موجب آشنایی بیشتر و تحقیق و پزوهش توسط خوانندگان خواهد بود

5.شناساندن و تحقیق و پژوهش و بیان ددیگاه های یک جنبش بسیار مهم است چه بسا ممکن است ان جنبش در پیشبرد اهداف خود موفق نباشد مهم این است که در تدوین این مقاله به زیبایی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است

+ نوشته شده توسط سید اسد الله اطهری مریان در سه شنبه هشتم اردیبهشت ۱۳۹۴ و ساعت 16:44 |
بسمه تعالی با سلام خدمت استاد بزرگوار جناب آقای دکتر اسد الله اطهری نقدی بر مقاله فتح الله گولن نوشته دکتر سید اسد الله اطهری ادر مقدمه مقاله اشاره شده به اینکه جنبش فتح الله گولن

اکبر عسگری غنچه دانشجوی کارشناسی ارشد علوم سیاسی-ترم 2،

جنبش اسلام گرای ترکی است ولی به ویژگیهای مختصری از اسلام گرای ترکی اشاره نشده و فقط در توضیحات بند شرایط سیاسی اجتماعی بیان شده که این جنبش (اسلام ترکی) میانه روی است و به سمت صوفی گری متمایل است . لذا به نظر می رسد توضیح بیشتری در این خصوص می توانست ویژگیهای مقدماتی این نوع اسلام را برای خواننده بیشتر نمایان سازد. چون محور اصلی این مقاله در خصوص رهبر این جنبش یعنی فتح الله گولن می باشد به نظر می رسد چگونگی به قدرت رسیدن و معروفیت او در این مقاله برای خواننده چندان شفاف نیست.. دید گاه جنبش فتح الله گولن در خصوص یهودیان و مسیحیان در متن مقاله اشاره شده ولی دیدگاه این جنبش در خصوص جمهوری اسلامی ایران (اسلام ایرانی ) نامشخص است. دیدگاه اسلام ترکی در خصوص اسلام ایرانی چیست؟ این جنبش در خصوص مذاهب مختلف به خصوص شیعه چه دید گاهی دارد ؟ آیا این جنبش طرفدار نظام جمهوری اسلامی ایران هست یا نه؟ نظر این جنبش در خصوص مبارزان مسلمان سایر کشورها مانند فلسطین و افغانستان چیست؟ از جمله مطالب دیگری که بعد از خواندن مقاله اذهان را به خود مشغول می کند این است که اعتقاد و باور این جنبش در خصوص دین و سیاست چیست؟ در برخی از مطالب اشاره شده به اینکه این جنبش به دنبال مسائل دینی بوده و با سیاست کاری ندارد و در جای دیگر عکس این موضوع اشاره شده است . می توان این برداشت را کرد که این جنبش به صورت زیر پوستی عمل کرده و به دنبال اهداف بلندتری در مسائل سیاسی و دینی است. با توجه به اینکه دولت های مختلفی در کشور ترکیه جابجا شده اند ولی این جنبش همچنان بعد از رفتن دولتها ماندگار شده است به علت این ماندگاری اشاره ای نشده است .می توان گفت نحوه فعالیت این جنبش هست که بدلیل وابسته نبودن به هیچ حزب و گروه خاصی ، فقط به دنبال اهداف درون جنبشی خود بوده و لذا تحت تاثیر این تغییرات نمی باشد. در خصوص فعالیت جنبش فتح الله گولن در خارج از ترکیه ، چرا این حزب در تلاش است که اسلام و اندیشه های اسلامی خود را در خارج از ترکیه گسترش دهد آیا می توان این تصور را داشت که ترس این را دارد که کشور جمهوری اسلامی ایران خلاء های ناشی از کمبود تعلیم و تربیت اسلامی را در این کشورها پر نماید؟ نتیجه مختصر: فتح الله گولن به عنوان یک رهبر جنبش دارای نفوذ بسیار زیاد چه از لحاظ دینی و مذهبی و چه از لحاظ سیاسی در کشور ترکیه بوده تا آنجا که حتی عالیترین افراد سیاستمدار در این کشور به دنبال استفاده از نفوذ دینی و مذهبی ایشان در اهداف سیاسی خود می باشند و خود ایشان نیز تلاش دارد با تعامل با اکثریت گروه ها و حزب ها زمینه های رشد و به قدرت رسیدن جنبش خود را آماده گرداند و آموزش و تربیت نسل جدید را اولین قدم در تحقق اهداف خود می بیند.

با عرض احترام. مشخصات: اکبر عسگری غنچه دانشجوی کارشناسی ارشد علوم سیاسی-ترم 2  –

+ نوشته شده توسط سید اسد الله اطهری مریان در سه شنبه هشتم اردیبهشت ۱۳۹۴ و ساعت 10:23 |

به نام خداوند بخشنده مهربان

با عرض سلام و احترام خدمت جناب آقای دكتر سید اسداله اطهري مریان

مروری بر مقاله فتح اله گولن و نقدي بر آن

محسن کریمی دانشجوی ارشد علوم سیاسی 

 

جامعه ترکیه پس از به قدرت رسیدن حزب رفاه تحت تاثیر روشنفکرانی قرار می گیرد که دارای اندیشه های پست مدرنیسمی هستند که می خواهند بین اسلام و دموکراسی سازش ایجاد نمایند. و همچنین خواستار تحمیل وحدت فرهنگی  و مذهبی بر جامعه ترک هستند و آن را نقد می کنند. در خصوص تبعیض قرار گرفتن برخی گروه ها بر دیگران انتقاداتی دارند و همچنین نقد حکومتهای اسلامی را جایز می دانند چرا که بر این باورند که حکومت اسلامی نوعی حکومت ایدئولوژیکی است. همچنین در این مقاله از پر نفوذترین روشنفکران مسلمان جامعه ترکیه حرف به میان می آید که آنها تفکر حکومت اسلامی بر جامعه ترکیه را تن پوش اسلامیت بر کمالیت می دانند.

برخی طرح حکومت اسلامی را طرح مرده می دانند چرا که یگانگی دین و دولت خودشان را نشأت گرفته از تاریخ اسلام نمی دانند بلکه آنها را از دوران روم شرقی می دانند. البته به گفته کمال آتاتورک بنیانگذار جمهوری سکولار ترکیه که می گوید:»حکومت از آن ملت است.

وعده اصلی جنبش اسلام ترکی، میانه روی است یعنی از زمانی که مردم ترک تبار، اسلام را قبول کردند تحت تاثیر عقاید صوفیانه بوده اند. همچنین در تاریخ سیاسی ترکیه در تمام دوران اعتقاد مردم این بود که سلطان باید براساس عدالت ،برابری و پرهیزگاری حکومت کند و می خواستند با این رهیافت به جدا نگاه داشتن مذهب از امور دنیوی برسند.

در این مقاله عوامل تاثیرگذار بر جنبش گولن، جنبش نور،جنبش رساله میراث ترکی اسلامی است.           که دولت به مقابله با آن پرداخت این در حالی بود که جوانان تحصیل کرده نظام آموزشی سکولار ترکیه از آن استقبال کردند. و آنها تحت تاثیر سعید نورسی از جریانهای آزادی خواه در برابر استبداد می گفتند که اگر آزادی نباشد کسی ایمان ندارد. البته برخی تحلیلشان از سعید نورسی این است که جنبش غیر سیاسی ایشان با جنبه های علوم اسلامی سازگار است و مورد استقبال قرار می گیرد چرا که دانش سکولار شگفتی های جهان الهی را تقویت می کند. البته این گروه به دموکراتیک کردن اسلام کمک می کنند.

       فتح الله گولن همچنین در آثارش به موضوعات رابطه اسلام و علم، به ارتباط بین اسلام و دموکراسی... هم اشاره می کند در ادامه از اندیشه سیاسی سخن به میان می آید و ضعف این اندیشه ها در جامعه ترکیه را عمدتا فاقد دستگاه فلسفی می دانند البته نوشته های گولن هم از این ضعف رنج می برد و تلاش در جهت آشتی سنت و مدرنیته را بنا می کند تا از روش شناسی هرمنوتیک بهره مند شوند.

جامعه ترکیه از سالها قبل تلاش در جهت غربی نشان دادند خود است و می خواهد با غربی نشان دادن خود با مدرنیته سازش کند هرچند گولن با اعتقاد به این مسئله که قوانین اسلامی و شریعت درباره زندگی شخصی انسانهاست و به حکومت و کشورداری مرتبط نمی باشد و مذهب را موضوعی شخصی قلمداد            می کند و بهترین شکل حکومت را شیوه دموکراتیک می داند و بر همین اساس از حکومتهای منطقه مثل عربستان سعودی هم انتقاد می کند.

اهداف گولن، اسلامی کردن ایدئولوژی ناسونالیستی ترکیه و ترکی کردن اسلام است. و  امیدوار به احیاء ارتباط میان مذهب و دولت است همان طوریکه در دوره عثمانی این امر اتفاق افتاد. ایشان تامین صلح و آرامش در جامعه را در تساهل و گفتگو می دانند و از تحقیر و سرزنش همه را برحذر می کند. البته این نظر را برای کل مسلمانان، مسیحیان، یهودیان  قابل اجراء می داند.

گولن در ملاقاتش با پاپ و خاخام های یهودی در پی ترویج گفتگو میان مذاهب است هر چند این ملاقات مورد انتقاد بسیاری قرار می گیرد و آنها معتقد بودند که گولن با این کارها می خواهد خودش را رهبر اسلام جهان نشان بدهد.

گولن در مورد حجاب زنان هم معتقد است که حجاب از مسائل فرعی اسلام است و نباید زنان را به دلیل طرز پوشششان مانع از پیشرفت کنند. گولن از پیوستن ترکیه هم به اتحادیه اروپا حمایت می کند و با این فکر می خواهد که اسلام به نظام های اقتصادی و سیاسی بین المللی  ملحق بشود پس غرب را بهترین منبع فناوری می داند.

گولن معتقد است که امروزه دیگر اسلام با دموکراسی مدرن لیبرال سازگار شده است و در این خصوص اشاره به گفته پیامبر اسلام دارد که : همه مردم با هم برابرند و اسلام براساس نژاد ، رنگ، ملیت، و غیره استوار نیست. پس ما می توانیم اسلامی مدرن داشته باشیم.

در رابطه با جنبش فتح الله گولن باید خاطر نشان شد که ایشان در دستبابی به ایجاد یک جماعت مسلمان مخالف اسلام سیاسی است و طرفداران بسیاری را دور خود جمع کرد و همچنین در جناح راست طیف سیاسی ترکیه اعتبار قابل توجه کسب کرد. به همین جهت بسیاری از رهبران احزاب ترکیه مایل اند با او تماس داشته باشند. گولن بانکی هم با عنوان آسیافاینانس تاسیس می کند که هدفش سرمایه گذاری در جمهوریهای ترک زبان است و با این کار در پی جلب توجه و تحکیم مناسبات با این کشورهاست. گولن با این کارها و تاسیس مدارس در کل جهان در پی الگو قرار دادن ترکیه است و ارزش های ترکیه را جا مانده از عثمانی کبیر ،سکولاریسم، دموکراسی می داند و او در پی رسیدن به تشکیل امت اسلامی در منطقه به رهبری ترکیه است.

گولن در رابطه با جنبشش با ارتش ترکیه محتاطانه برخود می کند و بسیار مراقب است که خصومت و دشمنی ارتش را برای خود به ارمغان نیاورد و در صدد متقاعد ساختن ارتشیان به جنبش خود است  و از ارتجاع که همان بازگشت به عقب است سخت نگران است. البته گولن با نفوذ در دل آکادمی های نظامی ترکیه در فکر متحول ساختن ارتش از درون است.

 اسلام گرایان در حالی از حزب رفاه حمایت می کردند که این حزب مورد حمایت گولن نبود و بارها مورد انتقاد او قرار گرفت چرا که او معققد است که حزب رفاه از فقدان یک دولت قدرتمند و اطمینان بخش رنج می برد. و حزب رفاه را مسبب بحران سیاسی ترکیه می داند روابط جنبش گولن با روشنفکران سکولار هم مورد جدال بسیاری از روشنفکران است و آنها گولن را متهم به دنباله روی اهداف اسلام گرایان است و آنها نگرانند که گولن ترکیه را به یک کشور اسلامی از نوع ایرانی تبدیل نماید.

اهمیت جنبش گولن مربوط به ساختار سلسله مراتبی و به نوعی غیر دموکراتیکی آن است و او از به چالش کشیدن وضعیت جاری جامعه ترکیه و سرنگونی دولت شدیداً همه بر حذر می دارد در حقیقیت جنبش گولن از پرداختن و وارد شدن به جنجال ها حساس است و حتی از وارد شدن به حوزه بحث های عمومی خودداری می کند. البته جنبش گولن درصدد پیوستن به جهان مدرن از طریق آشتی دادن ارزش های مدرن و سنتی است.

     در پایان باید گفت که اهمیت جنبش گولن در فراسوی مرزهای ترکیه در کشورهای ترک زبان قفقاز و آسیای مرکزی بخصوص تاجیکستان تاکید بر نوع اسلام ترکی است.و حزبش را از دست یابی به حزب سیاسی  و تبدیل شدن به قدرت سیاسی بر حذر می دارد.

 

نقد


        ترکیه در سیاست خارجی خود در محور غرب قرار دارد. جریان گولن تشکیلاتی وسیع و سازماندهی‌شده است که خاستگاه آن کشور ترکیه است، اما گستره‌ی نفوذ این جریان و برنامه‌هایش تمام خاورمیانه و حتی کشورهای شمال خاورمیانه را در بر می‌گیرد. متأسفانه، در کشور ما به اندازه‌ی کافی به مسایل،‌ احزاب و جریانات ترکیه توجه نمی‌شود. این در حالی است که این کشور،که یکی از همسایگان ایران است، تأثیرات فراوانی را در تعاملات و تحولات منطقه‌ای به جای می‌گذارد. جریان گولن، جریانی ضد ایرانی و داعیه‌دار اسلام معتدل (سکولار)، یکی از مهره‌های مهم در بازی‌های سیاسی در حال اجرا در منطقه است که می‌تواند در تحولات کنونی و آینده‌ی خاورمیانه سرنوشت‌ساز و تأثیرگذار باشد.

          فتح‌الله گولن بر این باور است که امریکا و مجموعه‌ی غرب، اکنون، به قدرت‌هایی جهانی‌ بدل شده‌اند و چاره‌ای جز همکاری با آن‌ها وجود ندارد. او قفقاز و جمهوری‌های آسیای مرکزی و بالکان را حوزه‌ی حیاتی ترکیه می‌شمارد، چرا که در این کشورها، جمعیت درخور توجهی از ترک‌زبانان، هر چند با گویش‌های مختلف، زندگی می‌کنند. از این رو، وی معتقد است که اگر روزی قرار باشد که ترکیه جایگاه گذشته‌ی خود را ـ‌‌ همانند دوره‌ی عثمانی‌ـ بازیابد و به یکی از کشورهای مهم جهان تبدیل شود، باید در میان ترک‌های دیگر کشورها نفوذ خود را بگستراند.

         سعید نورسی (1878 – 1960) که امروز بیشتر با لقب بدیع‌الزمان نورسی شناخته می‌شود، از جمله شخصیت‌های تأثیرگذار ترکیه در اوایل دوران جمهوری بود که با نگاشتن مجموعه کتاب‌ها، یادداشت‌ها، نامه‌ها و ارایه‌ی سخنرانی‌هایی که به بازداشت و تبعید وی انجامید، توانست با ایجاد جریانی در برابر موج لائیسیته و کمونیسمی که دولت آتاتورک ایجاد کرده بود، در حد بضاعت خود مقاومت کند.
نورسی توانست در زمان حیات خود با ایجاد شبکه‌ای از شاگردان، اندیشه‌های خود را در جغرافیایی گسترده منتشر کند، به طوری که در سال‌های نخست جمهوریت که فعالیت‌های دینی با محدودیت‌های فروانی روبه‌رو بود.

 

جریان گولن هیچ‌گاه آشکارا هیچ دعوت و فراخوانی برای اعمال زور و رفتارهای خشن از خود بروز نداده است. برعکس، بیشتر سرگرم مسائل فرهنگی و آموزشی بوده است که این سیاست‌گذاری دقیق حتی موجب جلب حمایت‌های مختلف از جریان شده است.

        با نگاهی به تحولات جهان اسلام و منطقه درمی‌یابیم که این جریان قطعه‌ای است از پازلی که غرب و نظام سلطه‌ی جهانی برای جهان اسلام در نظر گرفته است.با قراردادن این قطعه کنار قطعه‌های اسلام‌هراسی، طرد و انزوای اسلام سیاسی از جوامع اسلامی مانند مصر و لیبی و برخی کشورهای دیگر، همسان نشان‌دادن اسلام سیاسی با گروه‌های تروریستی افراطی و تخریب چهره‌ی نظام اسلامی ایران در اذهان عمومی منطقه،‌ تصویری روشن از آینده‌ی منطقه و نقش مؤثر این جریان در ارائه‌ی اسلام امریکایی به ملل مسلمان نمایان می‌شود.

 

+ نوشته شده توسط سید اسد الله اطهری مریان در دوشنبه هفتم اردیبهشت ۱۳۹۴ و ساعت 14:27 |

موضوع : تحلیل و نقد مقاله فتح اله گولن

استاد : دکتر سید اسدالله اطهری

دانشجو : رضا جمشیدی سه ساری

ترم دوم – کارشناسی  ارشد رشته علوم سیاسی

بهار 1394

 

بسمه تعالی

ترکیه از جمله کشورهای خاورمیانه است که مردم آن مسلمان و اکثریت قریب اتفاق آن سنی مذهب بوده و غیر ان نیز علویان ترکیه هستند تا قبل از روی کار آمدن احزاب که به اسلام گرائی معروفند دولت و حزب حاکم رویه سکولار داشته لیکن پس از به قدرت رسیدن احزاب اسلام گرا روشنفکران مسلمان مباحث عمده ای را مطرح کردند این روشنفکران عمدتاً تحت تأثیر اندیشه پست مدرن قرار داشته و به کالبد شکافی مقولاتی چون ملت ، پیشرفت و مذهب پرداخته و الیگارشی در ترکیه را به نقد کشیده اند همچنین عمر چلیک در نیمه های دهه 1990 میلادی منتعقد حکومت  ناسیونال  که خواستار وحدت فرهنگی و   مذهبی بر جامعه ترکیه بود که با توجه به جامعه متکثر ترکیه و وجود اقوام  مختلف (ترک تبار ،اکراد، ترکمن و...)و با توجه به قشر عظیم علویان در ترکیه که اکثراً در مرز سوریه قرار دارند این مساله ملموس نمیباشد (خواسته های حکومت ناسیونال)

وانتقادی نیز از سوی اندیشمندان مسلمان ترکیه بر طرح حکومت اسلامی مطرحه شد . که همچون منتقدان حکومت ناسیونال  بر این باور بودند طرحی که جامعه را مبتنی بر اصول اسلامی قالب گیری کند نه تنها برای غیر مسلمانان بلکه برای خود مسلمانان نیز موجب فشار و خفتان خواهد شد و با توجه به مذهب روشنفکران مسلمان ترکیه طرح چنین مباحثی در خصوص حکومت اسلامی خارج از ذهن نیست بویژه کشوری که از زمان آتاتورک تحت تاثیر سکولاریسم بوده است با توجه به موارد مطروحه به نظر میرسد تفکر اسلامگرایان ترکیه مبتنی بر جدائی حوزه عمومی از حوزه خصوصی میباشد لیکن با شرایط سنتی حاکم بر جامعه ترکیه تفکیک فرد از شهروند حداقل در زمان حاضر امکان پذیرنیست. اما مکاتب فکری دیگری نیز در ترکیه وجود دارد که می توان به تفکر گولن اشاره نمود که معجونی از مدرنیسم و پان ترکیسم ،تساهل و دموکراسی آمیخته با احکام مذهبی است و در واقع در بعضی از موارد جمعی از افراد 0(همچنان که نمی توان اسلام واقعی را با لیبرالیت گره زد و حتی در مدرنیته سیاسی انتقاد نه تنها فقط به مکاتب الهی که به لیبرالیسم نیز وارد است آزادی را به گونهای دیگر تفسیر مینماید .

گولن که دانش آموخته تعلیمات مذهبی میباشد در سال 1953 م واعظ دولتی شد و در دوره نظامیان به زندان رفت و در حکومت تورگوت اوزال (سکولار) از حمایت رسمی دولت برخوردار شد .

گولن از جمله اندیشمندانی است که با توجه به مطالعات زیاد و سفرهای فراوان به نگارش کتب فراوانی اقدام نموده است و سخنرانیهای زیادی در مورد قرآن و علم معاصر و فهم و اسلام  از نظریه داروین و عدالت اجتماعی در اسلام در خارج از ترکیه داشته است همچنین با سنت اسلامی و فلسفه غرب آشناست و علاقه به اندیشه های کانت دارد (با توجه به علایق گولن به کانت میتوان او را پیرو قرارداد اجتماعی دانست و شاید بتوان اندیشه سیاسی او را به مدرنیته سیاسی نزدیک دانست .

نگرش و دیدگاه جنبش گولن درباره اسلام نقطه مقابل دیدگاه گروهای بنیاد گرای اسلامی است گولن این موفقیت را مدیون روش شناسی خاص خود میداند که از مفهوم هرمنوتیک ریشه می گیرد شاید بتوان گفت این جنبش تحت تاثیر مفهوم اسلام ترکی ابلاغ شده و ناشی از تجربه طولانی و خواص مردم آناتولی (زندگی اجتمای فرهنگی ترکیه ) است که نشأت گرفته از عقاید صوفیانه است و اما صوفی گری خود را مبنی بر فلسفه ای میداند که در آن باید تمام مخلوقات را به عنوان مظهر و تجلی فیزیکی خداوند دانسته با این عنوان برخوردار از عشق خالق بوده و باید دوست داشته شوند (البته همه موجودات مظهر اراده و قدرت لایزال الهی اند لیکن چنین تفکری که از صوفیان عنوان شده به تفکر بودائیسم همخوانی دارد و مکتب بودائی نزدیک ترین تفکر به شیطان پرستی است )

اسلام در تاریخ سیاسی ترکیه در دوران حکومت سلجوقیان و عثمانیها تحت هدایت حکومت و موضوعی مربوط به حوزه شخصی افراد بوده است (جدایی دین از سیاست ) که به تساهل و تسامح منجر می شد 1-البته نظر نگارنده محترم ، لیکن جدائی حوزه عمومی از حوزه خصوصی در اروپا و با ایجاد قراردادهای اجتماعی ابتدا در کشور انگلو ساکسون ها (انگیلس) توسط هابس و سپس در فرانسه کانت و بعدا در آمریکا مانتسکیو ابداع گردید هر چند که در فرانسه باید از روسونیز نام برد (روسورا باعث انحراف  انقلاب کبیر میدانند ) لیکن سالها از این موضوع گذشت تا دولتهای غربی خود را از حالت سنتی جدا و به حالت مدرن رساندند و اگر ترکیه چنین وضعیتی داشت باید آن کشور را پایه گذار مدرنیته سیاسی دانست که البته اینچنین نیست  2- با نگاهی گذرا به نوع حکومت عثمانیها در اروپا خصوصا یونان به این مساله پی می بریم که حاکمان ترک فقط نام اسلام را یدک می کشند و هیچگونه پایبندی به این دین آسمانی نداشته و به منکرات فراوان اقدام می نمودند (شرب و خمر از مصادیق بارز حکومت عثمانی بوده است که برای حاکمان ترک پسر بچه ای از مستعمرات انتخاب و فرستاده می شد )

جنبش گولن را می توان متأثر از جنبش نور(سعید نورسی ) دانست آثار گولن بیش از 60 کتاب است از آثار وی کتاب دو جلدی نور جاویدان مبنی بر سیره پیامبر (ص) است اندیشه سیاسی گولن بهخ بدلیل نداشتن دید گاه فلسفی ضعف دارد ولی گولن سعی کرده با استفاده از فلسفه غرب این ضعف را جبران کند (شاید دلیل نگاه سکولار گولن به جامعه تساهل و تسامح زیاد در دین به همین دلیل است ) اسلام و سیاست گولن علاقه ای ندارد که دولت ، شریعت یا قوانین اسلامی را به کار گیرد (اندیشه سکولار ) او اسلام را موضوعی شخصی میداند و اعتقاد دارد الزامات ان را نباید بر همه تحمیل کرد (جنبشهای بنیادگرای وهابی به نام اسلام عکس این موضوع را تبلیغ مینمایند به تاسی از این نتیجه) گولن اعتقاد به شیوه دموکراتیک حکومت دارد لذا از منتقدان حکومت عربستان است هدف گولن با توجه به عقاید پان ترکیسم ، ترکی کردن اسلام است (به منظور ارائه دیدگاهش با رهبران مذهبی دیگر ادیان دیدار داشت و سعی داشت به گونه ای قدرت خود را به رخ دولتمردان ترکیه بکشند و همچنین عقایدی در خصوص زنان )

اسلام و دموکراسی گولن معتقد بود به حکوت دموکراتیک بر مبنای لیبرالیسم است و فردگرائی را ستایش میکند در عین حال برای پیشبرد اهداف به آموزه های اسلامی در خصوص برابری انسانها اشاره می نماید و قرائت جداگانه ای از اسلام مبنی بر قرارداد اجتماعی عنوان میکند و معتقداست  مردم رهبران خویش را باید برگزینند (در دین مبین اسلام به مشورت اشاره شده لیکن جامعه اسلامی مبنی بر اطیعوا ا ... و اطیعوارسول و الامرمنکم میباشد ) در زمان غیبت ولی عصر (عج) نواب خواص و برگزیده آن حضرت حاکم جهان اسلام و در واقع جامعه بشریتند هر چند مذهب شیعه مذهبی پویا است و انتخابات را حق مردم میداند که از طریق انتخابات انجام می شود )

گستره جنبش پیروان گولن بین دویست هزار نفر تا چهار میلیون نفر تخمین زده میشوند البته با توجه به تبلیغات وسیع داشتن شبکه خصوصی تلویزیونی و هزینه های فراوان گولن در انتخابات ترکیه نتوانست توفیقی کسب نماید که نشان دهنده عدم تمایل قاطبه مردم ترکیه به عقاید وی می باشد (رقابت با اردوغان در انتخابات ریاست جمهوری)گولن با رهبران احزاب مختلف ترکیه ملاقات هایی داشته لیکن به نظر میرسد هدف احزاب به کارگیری توان طرفداران گولن برای رسیدن به مقاصد حزبی است نه همفکری با نامبرده .  ن

+ نوشته شده توسط سید اسد الله اطهری مریان در دوشنبه هفتم اردیبهشت ۱۳۹۴ و ساعت 10:27 |